Afbeelding hiernaast: Bijna zestig jaar na afloop van zijn krijgsgevangenschap in Rusland schreef Rudolf Maas een boek over deze moeilijkste periode in zijn leven. Foto: Wereldomroep.nl

Rudolf Maas vulde op 1 december 1949, vier dagen voor zijn vrijlating, zijn laatste vragenlijst in Sovjet-gevangenschap in als volgt: "Gediend aan het Oostfront van 1 tot 8 mei 1945 in de legergroep van veldmaarschalk Schörner. Mijn legeronderdeel was 8ste Pantserdivisie, 75ste Artillerieregiment, soldaat 1ste klasse van de kanonbatterij. Aan veldslagen had ik niet deelgenomen, alleen maar steeds op de vlucht geweest. Onderscheidingen en verwondingen: geen."

Toen de oorlog ten einde liep, begon de moeilijkste periode van zijn leven. Rudolf Maas (º1926), een Amsterdammer van Duitse afkomst, beschrijft in De oorlog die langer duurde zijn belevenissen tijdens en na de val van het Derde Rijk. In 1944 wordt hij op zeventienjarige leeftijd in de buurt van Berlijn onder de wapenen geroepen. In 1945, een week voor de val van Berlijn, wordt hij diep in Tsjechoslowakije gestationeerd, waar hij door het Rode Leger op 9 mei 1945 gevangen wordt genomen. Maas verblijft samen met 30.000 andere soldaten op een open veld met prikkeldraad er omheen. Daar wordt hij medisch gekeurd om vervolgens naar Roemenië te worden getransporteerd. Daar wordt hij ernstig ziek, maar dankzij de zorgen van een Duitse arts overleeft hij. De sterk verzwakte Maas wordt opnieuw gekeurd en samen met de andere Duitse soldaten naar een Russisch werkkamp overgebracht. De kans dat hij de treinreis zal overleven is klein. "De reis duurde drie weken. Het was hartje winter en we konden ons niet verwarmen. Degenen die aan de uithoeken van de wagons lagen waren aan de ergste kou blootgesteld. De meesten van hen zijn door bevriezing overleden."

Rudolf Maas komt in een werkkamp in het Russische Alatyr terecht. Samen met de andere gevangenen moet Maas in de bossen werken om bomen te kappen. Opnieuw krijgt Maas te maken met honger en kou. Het kamp is niet hermetisch afgesloten, want vluchten heeft in het onherbergzame gebied geen zin. Na maanden heeft Maas geluk; in de buurt van het kamp vindt hij een aardappelveld. "Dat was de eerste keer dat ik de honger een beetje kon stillen. Helaas heb ik er niet lang van kunnen genieten, want een Russische bewaker kwam erachter. Ik kreeg een flink pak slaag en werd in een stal gestopt. Die avond vroor het zo'n 20 graden. Uiteindelijk heeft een van de Duitse krijgsgevangen me bevrijd. Ik had die kou nooit overleefd."

Tijdens zijn verblijf in Russische gevangenschap stort Rudolf Maas een aantal keren in. Vrienden van Rudolf zijn allang weer thuis en hebben hun gewone leven weer opgepakt. Rudolf weet niet of hij nog wel thuis komt en of hij het überhaupt wel overleeft. Ook vindt hij dat hem een onrechtvaardig lot heeft getroffen. "Er zijn tijdens de oorlog veel misdaden door de Duitsers begaan. Van de Holocaust hoorde ik pas veel later. Daar moesten we ook voor gestraft worden. Maar voor mij persoonlijk vond ik het niet eerlijk. De straf stond in geen verhouding tot mijn aandeel in de oorlog. Ik heb aan die oorlog nauwelijks deelgenomen."

Hij overleefde bijna vijf jaar in Russische krijgsgevangenkampen. Op 5 december 1949 werd hij vrijgelaten. "Ik kan me die reis nog goed herinneren. Het was niet alleen vreugde. We moesten door Polen, waar je de vijandigheid van de mensen nog heel duidelijk kon voelen. En dan de Duitse grens over, waar hongerende kinderen je om een stuk brood vroegen. Dat was een enorme shock. Ik had zelf jarenlang honger geleden." Bij aankomst in Berlijn wordt Maas geconfronteerd met een verwoest en gespleten Duitsland. De hoofdstad is verdeeld tussen de Russen en het Westen. Het is een geluk bij een ongeluk dat het gedeelte van de straat waar de ouders van Maas wonen onder Engels toezicht staat.

In 1957 leerde hij tijdens een wintersportvakantie een Nederlandse vrouw, Nanny, van Joodse afkomst kennen. De twee trouwen met kerstmis 1958 in Berlijn, en verhuizen in maart 1960 naar Amsterdam. Het stel krijgt in 1966 een dochtertje. Maar het huwelijk houdt geen stand. "We waren enorm verliefd op elkaar en dat heeft ook veel spanningen toegedekt. We waren allebei slachtoffer van de oorlog. Dat accepteerden we ook. Maar zij was vaak boos en verdrietig. Het is ook vreselijk wat er met de joodse bevolking is gebeurd. Uiteindelijk konden we onze onderlinge spanningen niet de baas en zijn we gescheiden". Bron: Wereldomroep.nl

In dit boek beschrijft hij zijn gevangenschap, een bizarre periode die zijn hele leven heeft bepaald.

Het Sint-Aloysiuscollege van Menen (SAM) is een actieve School Zonder Racisme. Het voorstel om met de laatstejaarsscholieren een boek te maken over en met de laatste overlevenden uit de concentratiekampen werd meteen enthousiast onthaald.

Toen de groep van SAM het secretariaat van School Zonder Racisme in Brussel bezocht, waren ze in het Centraal Station getuige van een schermutseling. Er werd een jongen neergestoken om een mp3-speler. Toen drie weken later de boekgroep van SAM voor het eerst bijeenkwam, liep het ontstellende bericht binnen van de racistische moordpartij in Antwerpen: een tweejarige peuter, haar Malinese oppas en een Turkse vrouw waren door een jongen van 18 neergeschoten.

De wereld van vandaag drong zich aan het boek op. Het boek moest dan ook veel meer worden clan een verzameling kampverhalen. Het zou de ontmoeting worden van twee generaties tieners:< die van 1940 en die van vandaag. Het werd een intens collectief werk rond 23 ontmoetingen die ontroeren, openen, verrijken. Het resultaat is een jong en hedendaags Niet Opnieuw dat tegenover fascisme en racisme een gebundelde oproep voor vrede, vriendschap en solidariteit plaatst.

Lees hier hoofdstuk 10: Meisje van zeventien Stefanie en Hanne ontmoeten Lucienne Rombaut

Bij dit boek is nu een educatieve cd-rom met achtergrondinformatie en lespakketten verkrijgbaar. Inhoud ondermeer: * Wat is fascisme? * Hoe omgaan met fascisme en extreem rechts op school? * Racisme? Fascisme? Discriminatie? U zegt? * Hoe omgaan met racisme op school? * Politieke vorming in het onderwijs enz.

Auteurs

DE JONGEREN VAN NU: 31 leerlingen van de Werkgroep School Zonder Racisme en andere laatstejaars van het Sint-Aloysiuscollege van Menen: Simon Bekaert, Hanne Billiet, Eline Blomme, Pieter Bovijn, Stefanie Bruyneel, Sien Cappon, Kevin Carlier, Desiree Claeys, Caro Cools, Sofian Dahmani, Stijn Debaillie, Katrijn Declercq, Charline Decock, Ijen Decuypere, Julie Dobbels, Luka Dochy, Sarah Doornaert, Tomas Dujardin, Sam Florin, Viola Fregja, Stijn Gheysen, Tim Joye, Lien Lamon, Amaryl Lecompte, Oona Loncke, Nelson Marescaux, Julie Rogiers, Stijn Vandermeersch, Hanne Vuylsteke, Liedewij Wybaillie, Bert Wyseur.

DE JONGEREN VAN TOEN: 23 laatste getuigen uit de concentratiekampen en nazigevangenissen: Baert Raphael, Paul Baeten, Desire Beeck, Regine Beer, Hendrik Boghe, Lydia Chagoll, Philip Claes, Jozef Craeninckx, François De Coster, Johan De Meue, Jules De Wachter, Oscar De Waele, Hendrik Dewindt, Pedro Dureuil, Chil Elberg, Albert Geeraerts, Jozef Huybrechts, Nathan Ramet, Lucienne Rombauts, Octavie (Fieke) Van Gaever, François Vanhuffel, Nina Van Kerckhoven, Jean Volckaerts.

'Buchenwald. Conclusies na twintig jaar' is een van de eerste naoorlogse publicaties over de psychische gevolgen van de vervolging en het verblijf in een concentratiekamp. Na de oorlog kwam moeizaam het debat op gang over de ingrijpende psychische gevolgen voor hen die de kampen hadden overleefd. Nieuwe begrippen ontstonden zoals het KZ-syndroom, overlevendensyndroom, posttraumatische stressstoornis (PTSD) of psychisch trauma - die zowel wetenschappelijke als sociaal en politiek gevolgen hadden.

Dr. Andries J.W. Kaas (1906-1976) was psychiater en promoveerde op een onderzoek naar beeldende kunst van gezonden en geesteszieken. Onder het pseudoniem A. Madou schreef hij twee novellen 'De bocht in de weg' en 'Thuiskomst'. Half januari 1944 werd deze psychiater door de Sicherheitspolizei opgepakt omdat hij twee joodse grootouders had, aldus door de nazi's als Jood werd beschouwd en derhalve als mischlinge (half-Jood) een groot 'gevaar' zou betekenen voor de Duitse nationaal-socialistische staat. Via Westerbork en Scheveningen wordt Dr. Kaas tot aan de bevrijding opgesloten in KZ Buchenwald. Van opleiding psychiater observeert hij nauwgezet het gedrag van zijn lotgenoten en dat van zichzelf op de gruwelijke leefomstandigheden in het kamp.

Afbeelding hiernaast: KZ Buchenwald zoals het werd aangetroffen door de Amerikanen op 11 april 1945. KZ Buchenwald dat in Duitsland lag nabij Weimar, werd op 16 juli 1937 in gebruik genomen. In het kamp kwamen in die periode naar schatting 56.000 mensen om het leven, niet meegerekend de slachtoffers die vanuit Buchenwald naar andere kampen zoals bv. KZ Auschwitz werden gedeporteerd en vermoord.

Dr. Kaas [blz. 10 en 140]: "De concentratiekampen zijn na 30 januari 1933 opgericht. Zij waren bedoeld om behalve de politieke tegenstanders van het Nationaal-Socialisme ook asocialen, criminelen, `rassenbiologisch'-minderwaardigen en mensen die tot `minderwaardige rassen' behoorden, te herbergen. Bij het organiseren van de kampen maakte de SS bij voorkeur van de diensten van criminelen gebruik. Een groep van hen, de `BV-er', kreeg dan een zeer grote macht over haar medegevangenen.

In de concentratiekampen verbleven twee soorten criminelen. De eerste soort droeg de letters B.V. op een groene driehoek, die op de kleren was vastgenaaid. De letters betekenden `befristete Vorbeugungshäftling'en duidden aan, dat die gevangene een recidivist was, zijn straf had ondergaan en na afloop van zijn straftijd in een kamp geplaatst was. Op grond van de aanduiding B.V. werden deze mensen meestal `Berufsverbrecher', beroepsmisdadiger, genoemd. De tweede soort droeg de letter S op een groene driehoek, wat betekende dat hij een `Sicherungsverwahrte' was. De drager was een crimineel gestrafte, die zijn straf in het concentratiekamp moest uitzitten. De dragers van de S werden vaak `Schwerverbrecher', zware misdadiger, genoemd. De SS koos uitsluitend B.V.-er om leiding in de kampen te geven. De politieke gevangenen droegen een op hun kleren vastgenaaide rode driehoek, waarin met een enkele letter hun nationaliteit was aangegeven.

Heel vaak ontstond er in de loop van de tijd een strijd op leven en dood tussen de criminele en de politieke gevangenen, tussen de `groenen' en de `roden' en vaak heeft die strijd tot het einde toe geduurd. In veel kampen hebben de 'BV-er' zich slecht tegenover hun medegevangenen gedragen in de prominente posities, die de SS hun gegeven had. In de tijd, gedurende welke ik in Buchenwald was (eind '44 begin '45), speelden zij in bet openbaar geen enkele rol meer, omdat zij door de politieke gevangenen uit hun leidende posities verjaagd waren."

Voorwoord door Dr. L. De Jong [blz. 7]: "Weer een boek over de Duitse concentratiekampen? Ja - maar een heel bijzonder boek. Bijzonder door de persoon van de schrijver die in januari '44 gearresteerd, via Westerbork en de gevangenis te Scheveningen in Buchenwald terecht kwam. Dr. Kaas was psychiater: getraind in het zorgvuldig observeren van gevoelsreacties en gedragspatronen zowel bij zichzelf als bij anderen. Hij heeft in Buchenwald veel beleefd en veel gezien; hij aanschouwde er een strijd om het bestaan van onvoorstelbare hardheid waarin hij persoonlijk ten volle betrokken was.

Na de bevrijding schreef hij er soms wel over, maar dan steeds strikt zakelijk en strikt onpersoonlijk. Wij kunnen slechts bevroeden wat het hem aan innerlijke strijd gekost heeft, het geheim van zijn eigen indrukken, ervaringen en reacties aan derden prijs te geven in dit bij uitstek persoonlijke en daardoor bij uitstek waardevolle relaas. Zijn eerlijke open hartigheid geeft hem aanspraak op de dankbaarheid en toegewijde aandacht van wat, naar ik hoop en vertrouw, een grote lezerskring wordt."