De geschiedenis van de holocaust heeft een aantal gezichten. Een ervan is dat van Anne Frank, wier dagboek tot de meest gelezen boeken van deze eeuw is gaan behoren. Een ander was tot nu toe naamloos, anoniem. Het is het gezicht van een meisje van een jaar of tien, met een wit hoofddoekje, gefilmd terwijl zij uit de deuropening van een goederenwagon naar buiten kijkt, recht in de camera. Bestemming van de trein: Auschwitz.

Tijdens de oorlog gaf SS-Obersturmführer Albert Konrad Gemmeker (1907-1982), kampcommandant van het Durchgangsläger [doorgangskamp] Westerbork in Nederland, de joodse cineast Rudolf Breslauer opdracht een film te maken over het kampleven in Westerbork. Joodse gevangenen schreven het draaiboek. Het resultaat is de 'Westerbork-film', die, nadat Breslauer in Auschwitz om het leven is gekomen, in 1945 in handen van de Canadese bevrijdingstroepen viel.

De beelden uit uit deze film werden wereldberoemd, vooral de zeven seconden durende opname van het jonge meisje in de opening van een goederenwagon ontbreekt in vrijwel geen enkele documentatie over de Tweede Wereldoorlog.

Journalist Aad Wagenaar zag de bewuste beelden tientallen malen, bewegend of verstild. In december 1992 besloot hij een poging te wagen het meisje haar naam terug te geven. Settela biedt het ontroerende verslag van deze welhaast wanhopige speurtocht langs tal van overlevenden die Wagenaar gedurende meer dan een jaar in beslag nam.

 

Uiteindelijk, na veel tegenslag en dwaalwegen, weet Wagenaar in contact te komen met een vrouw die in dezelfde wagon zat als het meisje. Steeds dichter nadert hij de identiteit van het meisje uit de trein naar Auschwitz. Cherry Duyns maakte voor de VPRO een indurkwekkende televisiedocumentaire van Wagenaars speurtocht.

---

Synopsis ARC Settela Steinbach

Het is een bekend beeld: het meisje dat uit de trein kijkt net voordat die uit Durchgangslager Westerbork vertrekt naar Auschwitz. Het is een beeld dat 7 seconden duurt uit de film die kampcommandant Albert Konrad Gemmeker liet maken van Kamp Westerbork. De scène gold tientallen jaren lang als een icoon van de jodenvervolging.

Haagsche Courant journalist Aad Wagenaar ging op zoek naar de identiteit van het meisje en ontdekte dat zij niet joods was, maar een van de 245 zigeuners die op 19 mei 1944 vanuit Westerbork op transport werden gesteld naar Auschwitz. Deze mensen waren het slachtoffer van een razzia op 16 mei 1944, die volgde op een commando van twee dagen eerder om alle zigeuners op te pakken en naar concentratiekamp Auschwitz te deporteren.

Wagenaar weet tenslotte met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid te achterhalen dat dit meisje Anna Maria Steinbach is, geboren op het woonwagenkamp in Buchten bij Sittard (in de zuidelijke Nederlandse provincie Limburg) op 23 december 1934, als zevende kind uit het huwelijk van Heinrich (zigeunernaam Moeselman) en Emilia (zigeunernaam Toetela) Steinbach. Moeselman en Toetela waren Sinti. In totaal zijn uit hun huwelijk tien kinderen geboren. Alleen de vader heeft de oorlog overleefd, maar hij is in 1946 gestorven, naar men zegt van verdriet.

Anna Maria, zigeunernaam Settela, arriveerde in Auschwitz-Birkenau op 22 mei 1944. Zij werd ondergebracht in het zigeunergedeelte van het kamp. Dit gedeelte van het kamp werd op 31 juli - 1 augustus 1944 geliquideerd. Daarbij kwam ook Settela Steinbach, samen met haar moeder en de meeste van haar broertjes en zusjes, om het leven.

---

Vervolging van Sinti & Roma (zigeuners) tijdens de Tweede Wereldoorlog

Relevante verwijzingen:
•  Vlaams Centrum Woonwagenwerk
•  zigeuners.startpagina.nl

Lees ook deze artikels op Verzet.org:
•  Eerste officiele delegatie homoseksuelen op herdenking in Breendonk
•  Vergeten Vervolgden: De vervolging van Roma en Sinti zigeuners

Lees ook deze film- en boekbesprekingen op Verzet.org:
•  DVD film: Gipsy Life: Sinti & Roma
•  Zigeuners in Vlaanderen (Jan H.C. Cuijle)
•  Het volk van Koka Petalo. De zigeuners in Europa (Dick Schaap en Wim Bont)
•  Kinderroof of zigeunerroof? Zigeuners in kinderboeken (Jean Kommers)
•  En men noemde hen Zigeuners... (Leo Lucassen)
•  Vreemd gespuis (Anne Frank Stichting)
•  En de violen zwegen - Een verhaal over de holocaust van de zigeuners (Alexander Ramati)
•  Een volk op doortocht. Zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog (Jan Yoors)
•  Slechts weinigen kwamen terug. Sinti en Roma onder het nationaal-socialisme (Eric Goeman)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  De Zigeuners (Angus Fraser)
•  Op zoek naar de ware Zigeuner. Zigeuners als studieobject tijdens de Verlichting, de Romantiek en het Nazisme (Wim Willems)