Verzet.org - Het hemels vaderland. Hollanders in Siberië (Bart Rijs)

Afbeelding rechts: Rudolf Andrejevitsj (Opa Rama) en Emilja Michajlana Gildebrant Pichtinsk © Aleksandr Sorin

In een dorpje die in de Siberische Taïga treft Bart Rijs mensen die 'van ergens ginds in Europa' komen. Hij begint een zoektocht naar hun voorouders, die terug voert naar de protestantse ketters die Holland over de Oostzee ontvluchtten en aan de rafelrand van het continent hun kolonies stichtten.

Maar telkens als ze een nieuw thuis hadden gevonden, werd het hun weer ontnomen. Reizend in hun voetspoor blijkt hoe ze tot speelbal werden van Poolse prelaten, Hitlers rassenkundigen en Stalins geheime dienst. Als het communisme eindelijk valt, wordt de nieuwe vrijheid hen noodlottig.

Het hemels vaderland is het verhaal van mensen die in deze wereld niet op hun plaats zijn. Bart Rijs beschrijft hun levens en hun geschiedenis, waarin wellicht het antwoord ligt besloten op de vraag: wat betekent het een Hollander te zijn?

Bart Rijs (º1965) was van 1998 tot 2003 correspondent van de Volkskrant in Moskou.

Bart Rijs gaat in zijn boek het spoor van de Siberische Hollanders terug in de tijd achterna en beland in de Hollandse gewesten in de zestiende eeuw [blz 23 t/m 25]:

Maarten Luther, een afvallige augustijner monnik, stelde de liederlijke levenswandel van kloosterlingen en kerkprelaten aan de kaak. Na het donker klonken smaadliederen voor de pastorieën. De inquisitie hield lelijk huis: ze doorstaken de tongen van hen die kwaad spraken van de moederkerk en verbrandden ketters. Maar de ketterij bleef groeien. Nieuwe predikers voor wie zelfs de sacramenten niet meer heilig waren en die het Godsrijk op aarde beloofden, riepen 'om der papen bloed en der burgeren goed'.

Een Afgescheidene voert een hagepreek vanop een kar

Ze vonden weerklank bij de Hollandse boeren die ontevreden waren met hun aardse bestaan. De veengrond waarop ze graan verbouwden, was ingeklonken en zo drassig geworden dat de halmen rotten op de velden. De boeren probeerden het met melkvee, maar de verdiensten waren armoedig. Hun zoons verhuurden zich 's zomers voor een grijpstuiver als dijkwerker of ze monsterden in de kroeg aan op de haringvloot of op de koopvaarders die het graan nu aan de Oostzeekust haalden.

Er werden nieuwe ketterplakkaten uitgevaardigd met nog draconischer straffen dan eerst. Iedereen die wel eens naar een hagepreek was gaan luisteren, liep gevaar. 'Schaapkens van Christus', zo voelden ze zich, 'door tirannen en wolven vervolgd'. Er kwam een gestage stroom van vluchtelingen en gelukszoekers op gang. Had de Verlosser zijn discipelen niet gemaand de komst van de vijand niet af te wachten. Ze zongen het rijmpje:

De beste raad om te betrachten
Is: lopen en niet langer wachten.
Veel liever beed'len buiten 't land,
Dan hier gehangen of verbrand.

Elk jaar voeren honderden en honderden Hollandse koopvaarders door de Sont naar het Oosten. Op de heenreis waren de schepen half leeg: in het ruim alleen een paar fusten wijn of een paar tonnen gedroogde zuidvruchten en een lading baksteen als ballast. Wie niet langer wilde sappelen, wie bang was voor de brandstapel - die kon mee. De Oostzeekust lonkte. Daar groeide langs de rivier de Wijssel een overvloed aan graan die de Hollandse schepen mee terug namen naar hun thuishavens. Daar lag vruchtbare grond. Reizigers vertelden opgetogen van 'een ongelooflijke menigte van vee en beesten' en van 'weiden zo welig van gras' dat het 'de ossen hoger dan de buik staat en dat men somtijds de hoornen niet zien kan.'

En belangrijker: landverhuizers waren welkom. De hertog van Pruisen en de vrijstad Dantzig - of Danswijck, zoals de stad in Holland werd genoemd - hadden hun handelsagenten opgedragen mensen te werven. Ze hadden pamfletten laten drukken in het Latijn die de Batavi alles in het vooruitzicht stelden waar ze naar verlangden: grond en vrijheid van godsdienst.

Afbeelding rechts: de stad Hollandt in Polen (thans: Paslek) door Nederlanders in 1297 gesticht.

De stroom landverhuizers was niet altijd even groot: in goede jaren droogde hij op, in slechte jaren zwol hij aan. In 1567 veranderde de stroom in een vloed. De Spaanse koning had Alva met een leger op weg gestuurd om de ketterse Nederlanden mores te leren. Mensen vluchtten met alles wat kon varen. Niet alleen in Holland, ook in Vlaanderen, Zeeland, Overrijsel, Friesland en Groningen. De uittocht ging in de winter gewoon door; toen de Zuiderzee bevroor, trokken de vluchtelingen in een karavaan met sleden over het ijs. Sommige steden waren half ontvolkt, dorpen verlaten.

In Vondels Gysbrecht klinkt de echo van deze tijd: de naderende vijand, de onzekerheid, de paniek. De aartsengel Rafaël brengt het hulpeloze godsvolk een boodschap:

Zijn wil is, dat gij trekt na'et vette land van Pruisen,
Daar uit het Pools gebergt de Wijsselstroom komt ruissen,
Die d' oevers rijk van vrucht genoeglijk bespoelt.
Verhou u daar, en wacht tot de wraak verkoelt.
Gij zult in dit gewest een stad, Nieuw Holland, bouwen,
En in gezonde lucht, en weelige landouwen,
Vergeten al uw leet, en overbrogten druk;
Waar door uw nazaat klimt den berg op van't geluk.

Nieuw Holland! Het was alsof Vondel had beschreven hoe de Hildebrants en de Zelents en Koentsen en de Hinborchs [enkele van de Siberische Hollanders die in het boek ter sprake komen, nvdr] aan hun reis door de geschiedenis waren begonnen.

België en Nederland, landen van eeuwenoude en hedendaagse volksverhuizingen

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
•  Het Salon is Vol? (Jules Fernon)
•  De nieuwe volksverhuizingen? Migraties in de wereld (Freddy de Pauw, Els de Temmerman e.a.)
•  Het hemels vaderland. Hollanders in Siberië (Bart Rijs)
•  Vluchten voor de Groote Oorlog. Belgen in Nederland 1914-1918 (redactie J.B.C. Kruishoop en M. Bossenbroek)
•  Vluchten voor de oorlog. Belgische vluchtelingen 1914-1918 (Michaël Amara, Piet Chielens e.a.)
•  Oostboeren, Zee-Germanen en Turfstekers (David Barnouw)
•  Gouden Handel. De eerste Nederlanders overzee en wat zij daar haalden (Wim Wennekes)
•  1585. De Val van Antwerpen en de uittocht van Vlamingen en Brabanders (Gustaaf Asaert)
•  In de Kaukasus. Dagboek van August Muls, een Antwerps mijnexploitant 1917-1918 (red. Johan Braet en Eddy Stols)
•  Montagne Russe. Belevenissen van Belgen in Rusland (red. Eddy Stols en Emmanuel Waegemans)
•  Belgische emigranten (Anne Morelli)
•  Een kortstondige kolonie. Santo-Tomas de Guatemala (1843-1854) (Stefan van den Bossche)
•  Landverhuizers. Antwerpen als kruispunt van komen en gaan (Lieven Saerens, Robert Vervoort e.a.)
•  In de Rue des Flamands. Het schamele epos van Vlaamse emigranten in Wallonië (Guido Fonteyn)
•  Nationalisme in België. Identiteiten in beweging 1780-2000 (Kas Deprez en Louis Vos)
•  De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië (Anne Morelli)
•  Geschiedenis van het eigen volk - De vreemdeling in België van de prehistorie tot nu (Anne Morelli)
•  Ongewenste gasten - Joodse vluchtelingen en migranten in de dertiger jaren (Frank Caestecker)
•  Vluchtelingenbeleid in de naoorlogse periode (Frank Caestecker)
•  Waarom die Italianen (Fred Vanhinsberg)
•  Wij gaan naar Amerika. Vlaamse landverhuizers naar de nieuwe wereld 1850-1930 (Dirk Musschoot)
•  Potemkinse dorpen. Belgen in Rusland (red. Emmanuel Waegemans)
•  Onze Kongo (Hilde Eynikel)
•  Leopold II & Kongo - Het evenaarsdistrict en het kroondomein 1885-1908 (Daniel Vangroenweghe)
•  Van Algebra tot Pyama. Arabieren in de Vlaamse Cultuur (red. Gunther Dauwen)