Er bestaat maar weinig literatuur over de zigeuners van België en/of Vlaanderen. Dit boekje uit 1973 is één van de vroegste pogingen om dat hyaat op te vullen. Het werd geschreven door de Nederlander Jan H.C. Cuijle (1917-1981) die vijf jaar oud was toen zijn ouders naar Antwerpen verhuisden. Cuijle werd Redemptorist. Priester gewijd in 1942 stichtte hij in 1945 - tijdens de vliegende bommen - de Antwerpse straatjongensclub: De Grijze Kat. Het was een tijd van bittere ellende, hij richtte voor de straatkinderen jeugdlokalen op in de kelders van het klooster van de paters redemptoristen in het Hopland. De Club De Grijze Kat bestaat nog steeds en vierde in 2005 haar diamantan jubileum en richt zich in de eerste plaats tot kansarme jongeren.

Vanaf 1965 werd Pater Cuijle hulp-pastoor van de Sint Pauluskerk in het schipperskwartier. Hij schreef onder de schuilnaam Jan Vansinpaul twee boeken over de straatjeugd in de havenwijken: 'Janneman van het Eilandje' en 'In de stroomrafeling'. Pater Cuijle is medeoprichter van de vzw Keree Amende tot behartiging van de belangen van de zigeuners. Pater Jan overleed op 10 april 1981 aan een zware hartziekte.

Tegenwoordige tijd. In Vlaanderen (België) bekommeren verschillende organisaties zich om het wel en wee van zigeuners en woonwagenbewoners. Bekend is vooral het Vlaams Centrum Woonwagenwerk. Daarnaast is er de VZW Alert, die vier andere vzw's overkoepelt.

Keree Amende vzw, waarvan de auteur van dit boekje Jan H.C. Cuijle één van de medeoprichters was. Doelstelling: door veelvuldige contacten en gewoon aanwezig zijn onder de Roms een vertrouwensbasis op te bouwen. Dan behartigen van hun subjectieve en objectieve noden.

Mensen van de Weg Antwerpen en Brabant vzw. Doelstelling: het behartigen van de subjectieve en objectieve noden van de Voyageurs, Manoesjen en Roms. Met een bijzondere aandacht voor de onderwijs- en terreinenproblematiek.

Mensen van de Weg Oost- en West-Vlaanderen vzw. Doelstelling: het behartigen van de subjectieve en objectieve noden van Voyageurs, Manoesjen en Roms. Op pastoraal- religieus vlak, en daardoor op socio-cultureel gebied en het betrachten van blijvende structurele ingrepen. Opdat zij zichzelf zouden waarderen én de nodige waardering krijgen vanuit onze dominante samenleving voor de waarden van hun eigenheid. Opdat zij ook waardering zouden krijgen voor die aspecten in onze samenleving die de moeite waard zijn.

Voyageurs gaandeweg Limburg vzw. Doelstelling: het behartigen van de subjectieve en objectieve noden van de Voyageurs. Met een bijzondere aandacht voor de terreinproblematiek: opvangen van de relationele en sociale spanningen op de vele terreinen in Limburg.

Het Vlaams Centrum Woonwagenwerk deelt de zigeuners in vier groepen in: Voyageurs, Manoesjen, Rom en de buitenlandse zigeuners afkomstig uit Oost-Europa. De mensen die zich Voyageur noemen zijn autochtonen, afstammend van de trekkende handelaars en ambachtslui van vroeger. Diegenen die wonen in woonwagens, staan nu vaak op gemeentelijke terreinen. Velen onder hen zijn, al dan niet gedwongen, gaan wonen in huizen maar zij blijven zowel voor zichzelf als voor de groep echte Voyageurs. Voyageurs in Vlaanderen zijn Nederlandstalig. Het aantal Voyageurs wordt geschat op ongeveer 6.000 mensen.

Manoesjen zijn de zigeunerbevolking die wellicht sinds de 15de eeuw in onze contreien vertoeft. Hun levenspatroon (wonen en werken) lijkt sterk op dat van de voyageurs. Gemengde huwelijken tussen deze twee groepen komen dan ook geregeld voor. Als eerste taal spreken zij hun Manoesj en als tweede taal Nederlands. Hun aantal wordt geschat op 1.200.

De Rom. Deze groep kwam wellicht vanaf midden vorige eeuw in verschillende golven in ons land aan. Zij leven sterk nomadisch, hechten grote waarde aan familiale banden en spreken steeds hun Romanes, met als tweede taal Frans.De vrouwen dragen bij voorkeur hun traditionele klederdracht. Mede daardoor zijn zij misschien de meest opgemerkte groep, hoewel ze in aantal het kleinst zijn. Het aantal Roms, met winterstandplaats in Vlaanderen, wordt thans geschat op 600.

Oost-Europese Roma. Het VCW komt meer en meer in contact met deze Oost-Europese Zigeuners. Velen van hen wonen in ‘huizen’ in de grotere agglomeraties of verblijven in mobiele woningen. Er groeien stilaan contacten tussen individuen uit deze groep met de hier reeds aanwezige zigeuners. We vinden hen meestal terug in de grotere agglomeraties, met een sterke wisseling naargelang de seizoenen. Zij proberen zo weinig mogelijk op te vallen, waardoor een begeleiding moeilijk is op te zetten. Zij spreken daarenboven hun zigeunertaal met als tweede taal meestal deze uit hun land van herkomst. Nederlands of Frans is voor hen slechts een 4de of 5de taal. Door hun precaire verblijfsstatus (in asielprocedure of vaak volledig zonder geldige papieren) kunnen zij niet op de arbeidsmarkt terecht en evenmin bij de reguliere sociale voorzieningen.

Doortrekkers. Onafhankelijk van deze eerste groep ontmoeten we in de lente- en zomermaanden steeds grotere groepen zigeuners, meestal uit EU-landen, die rondtrekken in Vlaanderen. Deze groepen variëren van 30 tot 150 caravans en hebben vaak familiale of sociale banden met de Belgische zigeuners.

Foorreizigers, schippers, circuslui, campingbewoners, 4de wereldmensen ... bij elk van deze groepen zijn er gezinnen die aansluiting vinden bij de voyageurs, hetzij via familiale banden hetzij via winteractiviteiten. Op verschillende woonwagenterreinen vinden we hen dan ook naast voyageurs. Het is onduidelijk welke invloed deze groepen uitoefenen op de voyageurs en omgekeerd. Het VCW spitst zijn aandacht echter bewust toe op die mensen die traditioneel in de nomadische cultuur leven. Het is immers dit culturele onderscheid dat de specificiteit van de problematiek uitmaakt en dus ook van de benadering ervan.

Tweede Wereldoorlog:
De vervolging van de Belgische Joden kwam laat op gang. Pas in oktober 1943 werden de zigeuners massaal aangehouden. De eerste razzia in België moet gesitueerd worden op 22 oktober 1943. Net zoals de Joden werden de zigeuners overgebracht naar de Dosin kazerne in afwachting van hun deportatie naar de concentratiekampen. Het lot van de joden in de Dossin-kazerne was erg, maar dat van de zigeuners was er ronduit erbarmelijk. Zij werden er opgesloten in drie zalen aan het uiteinde van de binnenkoer en waren van alles en nog wat verstoken. Er waren zelfs geen toiletvoorzieningen. De nazi-bewakers toonden geen genade: moeders van wie de kleine kinderen de matrassen hadden bevuild kregen zweepslagen. Contact met andere gevangenen was uitgesloten. Onder de dreiging van machinegeweren konden ze twee uren per dag rondwandelen op de binnenkoer.

Op 15 januari 1944 werden alle in Mechelen verzamelde zigeuners samengebracht in een speciaal Z-konvooi met bestemming Auschwitz-Birkenau. Onder de 351 gedeporteerden bevonden er zich 77 mannen, 99 vrouwen en 175 kinderen (99 jongens en 76 meisjes). Van de 351 vanuit Mechelen gedeporteerde zigeuners hebben er slechts dertien hun deportatie overleefd.

---

Vervolging van Sinti & Roma (zigeuners) tijdens de Tweede Wereldoorlog

Relevante verwijzingen:
•  Vlaams Centrum Woonwagenwerk
•  zigeuners.startpagina.nl

Lees ook deze artikels op Verzet.org:
•  Eerste officiele delegatie homoseksuelen op herdenking in Breendonk
•  Vergeten Vervolgden: De vervolging van Roma en Sinti zigeuners

Lees ook deze film- en boekbesprekingen op Verzet.org:
•  DVD film: Gipsy Life: Sinti & Roma
•  Zigeuners in Vlaanderen (Jan H.C. Cuijle)
•  Het volk van Koka Petalo. De zigeuners in Europa (Dick Schaap en Wim Bont)
•  Kinderroof of zigeunerroof? Zigeuners in kinderboeken (Jean Kommers)
•  En men noemde hen Zigeuners... (Leo Lucassen)
•  Vreemd gespuis (Anne Frank Stichting)
•  En de violen zwegen - Een verhaal over de holocaust van de zigeuners (Alexander Ramati)
•  Een volk op doortocht. Zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog (Jan Yoors)
•  Slechts weinigen kwamen terug. Sinti en Roma onder het nationaal-socialisme (Eric Goeman)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  De Zigeuners (Angus Fraser)
•  Op zoek naar de ware Zigeuner. Zigeuners als studieobject tijdens de Verlichting, de Romantiek en het Nazisme (Wim Willems)