Verzet.org - Vluchten voor de Groote Oorlog. Belgen in Nederland 1914-1918 (red. Kruishoop en Bossenbroek)

Inleiding bij het boek (blz. 7) door H.W. von der Dunk

Vluchtelingen worden gehalveerde mensen. De vluchteling verliest de basis voor zijn gevoel van eigenwaarde en zelfvertrouwen, de zekerheid die voortvloeit uit de natuurlijke vertrouwdheid met zijn omgeveing, de zelfstandigheid en vrijheid die berusten op dat vertrouwen namelijk dat wat men geleerd heeft, dat de eigen waarden en normen pasmunt zijn. Vluchtelingen worden geduld en er is altijd de verborgen verwachting dat zij zich dankbaar zullen betonen voor die dulding; hetzij bij hun gastheren, hetzij bij henzelf, omdat ze denken dat hun gastheren dat verwachten. Wie aangewezen is op medelijden leeft met een hypotheek.

De grote geschiedenis van de vluchteling moet nog geschreven worden. Vluchtelingen zijn er trouwens in soorten en een kardinaal verschil is er al om te beginnen tussen hem, die zo snel mogelijk weer terug hoopt te keren en de emigrant, die ook wanneer hij als vluchteling arriveert, zich toch op een langdurig verblijf in het nieuwe land instelt, eventueel van definitieve aard. Vluchtelingen, die vroeger of later in emigranten veranderden hebben dikwijls een belangrijke bijdrage geleverd aan de materiële en geestelijke cultuur van hun nieuwe vaderland. Men denke slechts aan de Spaanse en Portugese Joden evenals aan de Vlaamse, vooral Antwerpse kooplieden die in de 17de eeuw naar Nederland uitweken, of aan de Hugenoten die in de late 17de eeuw werden verdreven.

Van doorslaggevende betekenis daarbij zijn uiteraard het ontwikkelingspeil en de vaardigheden, die de vluchtelingen meebrengen. Ook is er een verschil tussen de politieke of religieuze vluchteling (zoals de genoemde voorbeelden) en oorlogsvluchtelingen. Vooral de laatsten, die voor wapengeweld en verwoestingen de wijk nemen, zijn mensen die slechts wachten op het moment dat het sein weer op veilig staat om terug te keren. Zij leven dan met de rug toe naar het land dat hen opvangt, het oog alsmaar gericht op hun geboortestreek.

De honderduizenden Belgen die min of meer in paniek in augustus, september en oktober 1914 voor de Duitse legers en het oorlogsgeweld in aller ijl naar het neutrale Nederland vluchtten behoren vrijwel zonder uitzondering tot deze categorie. De meerderheid stroomde dan ook al snel nadat de strijd voorbij was terug naar het inmiddels door de Duitsers bezette land. Een allengs trager vloeiende beweging, die tot het late voorjaar van 1915 aanhield. Vanaf die tijd verbleven er nog iets meer dan 100.000 personen in Nedeland en dat aantal veranderde niet noemenswaardig tot het einde van de oorlog.

Daarnaast hadden zo 'n 40.000 Belgische soldaten de wijk genomen die Nederland volgens het geldende oorlogsrecht moest ontwapenen en interneren, wilde het zijn neutrale status niet op het spel zetten. En het behoud van de neutraliteit was uiteraard alfa en omega van het Nederlandse beleid.[..]

In deze uitgave worden de lotgevallen van de Belgische vluchtelingen, het leven in de kampe behandeld. Daar was tot nu toe betrekkelijk weinig aandacht aan besteed; al vermelden de handboeken plichtsgetrouw dat dit vluchtelingenvraagstuk de betrokkenen en het gastland voor de nodige problemen stelde en al herinnert een monument (Belgenmonument in Amersfoort, afbeelding hiernaast) aan dit wat ongewone hoofdstuk in de marge van het grote drama en de geschiedenis van beide buurlanden. Een geschiedenis die in de 19de en 20ste eeuw uitmunt door een eigenaardige verstrengeling van lotsverbondenheid en wederzijdse irritatie. Zowel het een als het ander komt tot uiting bij de kwestie van de vluchtelingen.

Op de vlucht voor wrede Duitsers.
Belgische vluchtelingen overspoelden Nederland na de val van Antwerpen. Bron: Vluchtoord Uden.nl

De datum van 10 oktober 1914 staat bekend als de Val van Antwerpen. Op 4 augustus 1914 viel Duitsland België binnen. Tienduizenden Belgen sloegen op de vlucht, beangstigd door de verhalen over de wreedheid van de Duitse veroveraars. Ze konden maar twee kanten op: naar Nederland of het Kanaal over naar Engeland. Om de nood van de vluchtelingen te lenigen, werd al snel het Nederlands Comité tot steun aan Belgische en andere slachtoffers (kortweg: Amsterdams Comité) opgericht. Het was een particulier initiatief, maar later coördineerde de overheid het werk.

Het grootste aantal vluchtelingen kwam Nederland binnen na de beschieting en de val van Antwerpen op 10 oktober 1914. Op dat ogenblik waren er naar schatting een miljoen Belgen in ons land, onder wie meer dan 40.000 militairen. De regering verspreidde de burgervluchtelingen over het land, waarna provinciale vluchtelingencomités zich over hen ontfermden. De militairen werden ontwapend en geïnterneerd. Zo'n 7000 soldaten zagen echter kans in burgerkleren via Vlissingen naar Engeland te ontsnappen om daar opnieuw dienst te nemen. Zes generaals en 400 andere officieren kregen onderdak in Zwolle.

Reeds op 12 oktober begonnen de onderhandelingen tussen de Belgische overheid en de Duitse bezetter over de terugkeer van de burgerbevolking. De Nederlandse regering oefende zachte drang uit om zo veel mogelijk Belgen naar huis te laten gaan. In november 1914 waren er nog 323.600 vluchtelingen geregistreerd, in december nog 200.000 en vanaf mei 1915 bleef het aantal tot het eind van de oorlog constant: 105.000. België ontvluchten ging niet meer: de Duitsers grendelden de grens van Vaals tot Cadzand af met een 180 kilometer lange draadversperring. Honderden mensen kwamen om doordat dit 'IJzeren Gordijn' onder een spanning van 2000 volt stond.

De Nederlandse regering vond dat de opvang van vluchtelingen vooral een taak was voor de gewone burger. Er waren echter te weinig particulieren die vluchtelingen onderdak boden. Daarom kwamen er enkele tijdelijke kampen, terwijl tegelijkertijd de bouw van een permanent kamp in Nunspeet startte[..] Bij het onderbrengen van de vluchtelingen streefden de autoriteiten naar het type huisvesting dat paste bij de sociale status van de vluchteling. Vermogende Belgen mochten zich buiten de vluchtoorden vestigen. De overheid rangschikte de arme vluchtelingen in drie categorieën: A: gevaarlijke of ongewenste elementen, B: minder gewenste elementen, C: fatsoenlijke behoeftigen.

België en Nederland, landen van eeuwenoude en hedendaagse volksverhuizingen

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
•  Het Salon is Vol? (Jules Fernon)
•  De nieuwe volksverhuizingen? Migraties in de wereld (Freddy de Pauw, Els de Temmerman e.a.)
•  Het hemels vaderland. Hollanders in Siberië (Bart Rijs)
•  Vluchten voor de Groote Oorlog. Belgen in Nederland 1914-1918 (redactie J.B.C. Kruishoop en M. Bossenbroek)
•  Vluchten voor de oorlog. Belgische vluchtelingen 1914-1918 (Michaël Amara, Piet Chielens e.a.)
•  Oostboeren, Zee-Germanen en Turfstekers (David Barnouw)
•  Gouden Handel. De eerste Nederlanders overzee en wat zij daar haalden (Wim Wennekes)
•  1585. De Val van Antwerpen en de uittocht van Vlamingen en Brabanders (Gustaaf Asaert)
•  In de Kaukasus. Dagboek van August Muls, een Antwerps mijnexploitant 1917-1918 (red. Johan Braet en Eddy Stols)
•  Montagne Russe. Belevenissen van Belgen in Rusland (red. Eddy Stols en Emmanuel Waegemans)
•  Belgische emigranten (Anne Morelli)
•  Een kortstondige kolonie. Santo-Tomas de Guatemala (1843-1854) (Stefan van den Bossche)
•  Landverhuizers. Antwerpen als kruispunt van komen en gaan (Lieven Saerens, Robert Vervoort e.a.)
•  In de Rue des Flamands. Het schamele epos van Vlaamse emigranten in Wallonië (Guido Fonteyn)
•  Nationalisme in België. Identiteiten in beweging 1780-2000 (Kas Deprez en Louis Vos)
•  De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië (Anne Morelli)
•  Geschiedenis van het eigen volk - De vreemdeling in België van de prehistorie tot nu (Anne Morelli)
•  Ongewenste gasten - Joodse vluchtelingen en migranten in de dertiger jaren (Frank Caestecker)
•  Vluchtelingenbeleid in de naoorlogse periode (Frank Caestecker)
•  Waarom die Italianen (Fred Vanhinsberg)
•  Wij gaan naar Amerika. Vlaamse landverhuizers naar de nieuwe wereld 1850-1930 (Dirk Musschoot)
•  Potemkinse dorpen. Belgen in Rusland (red. Emmanuel Waegemans)
•  Onze Kongo (Hilde Eynikel)
•  Leopold II & Kongo - Het evenaarsdistrict en het kroondomein 1885-1908 (Daniel Vangroenweghe)
•  Van Algebra tot Pyama. Arabieren in de Vlaamse Cultuur (red. Gunther Dauwen)