Verzet.org - Dossier Nordpol. Het Englandspiel onder de loep (Jo Wolters)

"De grootste aller in de doofpot gestopte spionagetragedies" - A. den Doolaard (auteur en spreker voor radio oranje)

Het Englandspiel is nog steeds een van de grootste mysteries uit de Tweede Wereldoorlog. Hoe is het mogelijk geweest dat de Britten zich zo lang - maart 1942 tot april 1944 - door de Duitsers lieten 'beetnemen'? Waarom negeerden ze de vele signalen dat er met hun acties in bezet Nederland iets niet pluis was? En: was het wel een Englandspiel of toch eerder een 'Germany game"?

Tientallen agenten van de Britse Special Operations (SOE) werden door de Britse luchtmacht boven Nederlands grondgebied gedropt om steun te geven aan het Nederlandse verzet tegen de Duitse bezetter. Vanaf mei 1942 werden al deze agenten meteen bij hun landing door de Duitsers opgevangen en gearresteerd, en de afgeworpen zenders werden door Duitse marconisten 'teruggespeeld'. In Londen bleef het Duitse spel tot ver in 1943 onopgemerkt. In de overtuiging dat in Nederland met succes gewerkt werd aan de opbouw van een ondergronds leger volgens het zogenaamde Plan voor Holland, ging Londen door met het sturen van nieuwe agenten en materiaal naar Duitse receptiecomités, gearrangeerd over de geïnfiltreerde radiolijnen. De Duitsers van hun kant speelden het spel bekwaam mee; een groot Duits succes dus, zo lijkt het.

De gangbare visie, zoals door onder anderen door Dr. L. de Jong verdedigd, is dat de Duitsers slim gebrukmaakten van fouten en slordigheden aan Britse en Nederlandse kant. Zo sloegen de Britten geen acht op het ontbreken van de afgesproken beveiligingscodes in de telegrammen die de Duitsers in naam van gedropte agenten stuurden. Op basis van de inmiddels vrijgegeven Britse documenten van onder andere SOE, maar ook van nevendiensten, toont de auteur van dit boek aan dat het Englandspiel eigenlijk beter een 'Germany game' kan worden genoemd. In werkelijkheid waren het namelijk niet de Duitsers die de Britten bedrogen, maar omgekeerd. Door een groot aantal agenten te offeren brachten de Britten de Duitsers in verwarring en verspreidden ze desinformatie.

De samenzweringsgedachte kreeg nog meer steun doordat een belangrijk deel van het archief van SOE al direct na de oorlog in vlammen opging. Dat gebeurde nota bene enkele dagen voordat een aantal dossierstukken zou worden opgehaald in opdracht van de Nederlandse regering. De discussie laaide later verder op doordat uit Amerikaanse archieven zou blijken dat er wel degelijk sprake zou zijn geweest van Brits dubbelspel.

Ook Wolters kiest voor deze interpretatie. Hij stelt vast dat ondanks alle waarschuwingen, onder meer van SOE-codespecialist Leonard Marks, de operaties gewoon doorgingen. Ook constateert hij dat in 1941 de Britse geheime dienst (MI5 en MI6), de militaire inlichtingendienst en andere diensten hadden besloten dubbelagenten en andere middelen te gebruiken om de Duitsers in verwarring te brengen. Het brengt hem tot de conclusie dat de Nederlandse SOE-agenten werden opgeofferd. Het doel was de Duitsers te laten geloven dat de informatie van hun eigen, in werkelijkheid opgepakte, spionnen nog steeds betrouwbaar was.

Deze theorie is in de jaren negentig al enkele keren geopperd, onder meer door de Engelandvaarder Pieter Hans Hoets in een boek en een documentaire bij de EO. Volgens Hoets had het dubbelspel tot doel de aandacht van de Duitsers af te leiden van het uiteindelijke invasiedoel, Normandië. Daaraan werden de agenten opgeofferd. Zowel prof. dr. L. de Jong, in zijn standaardwerk over de oorlog, als de historicus M.R.D. Foot, specialist op het terrein van de SOE, verwerpen deze verklaring. Voor hen had het mislukken van de SOE-operaties in Nederland alles te maken met incompetentie van de Nederlandse leiding van SOE, wantrouwen jegens de Britten en gewoon goed politiewerk aan de kant van de Duitsers. "Er was geen verrader, maar wel gebrek aan samenwerking tussen de Nederlandse afdeling van SOE en hun Britse chef", aldus Foot in een interview in 2001 met de GPD-bladen. Het kwam verder gewoon in niemands hoofd op dat er sprake zou kunnen zijn van infiltratie door de Duitsers.

Ook De Jong stelt vast dat er geen sprake is geweest van opzet om de Duitsers zand in de ogen te strooien. Wel schrijft hij dat de Nederlandse militaire autoriteiten kapitale blunders hebben begaan omdat zij niet ingrepen toen het fout liep. De Jong uitte zijn bezwaren tegen de stelling van Wolters afgelopen dinsdag opnieuw tijdens de promotieplechtigheid in Amsterdam. De Jong noemde het betoog van Wolters 'zeer slecht beargumenteerd'.

Jo Wolters is jurist. In het kader van zijn onderzoek naar het Englandspiel houdt hij zich al jaren bezig met de geschiedenis van spionage en inlichtingenwerk in de Tweede Wereldoorlog.

Einde Englandspiel: Vijf agenten overleven door Yfke Nijland en Femke Veltman (bron: VPRO; geschiedenis)

Twee van de ruim vijftig gevangen genomen agenten slagen eind augustus 1943 uit Haaren te ontsnappen. Op weg naar Engeland lichten zij in Zwitserland de Nederlandse en Britse autoriteiten in over het 'Englandspiel'. Als zij in het voorjaar van 1944 in Engeland aankomen, worden beiden vastgezet omdat uitgezocht moet worden of ze betrouwbaar zijn. Pas na de invasie van 6 juni 1944 worden ze weer vrijgelaten. Al ruim hiervoor zijn de SOE-operaties in Nederland op een laag pitje gezet. Het transport van agenten en voorraden is al in juni 1943 opgeschort wegens hoge Royal AirForce-verliezen bij de SOE-vluchten boven Nederland. Met radioverkeer en een enkele dropping van voorraden later in het jaar wordt het Englandspiel van Britse zijde gerekt.

Uiteindelijk wordt het op 1 april 1944 van Duitse zijde definitief afgebroken. Die dag neemt het hoofd van de Duitse Abwehr in Nederland H. Giskes zelf plaats achter de zendapparatuur en maakt de Engelsen duidelijk dat de zender al geruime tijd in Duitse handen is. Als het spel is afgelopen blijkt pas hoeveel goederen - en mensen - de Engelsen in handen van de Duitsers hebben gespeeld. In totaal hebben de Duitsers 500.000 stuks munitie, 12 vliegtuigen, 15.000 kilo springstof, 5000 pistolen, 3000 machinepistolen, 2000 handgranaten, 300 machinegeweren en 75 zenders in handen gekregen. Van de 61 gedropte agenten blijken 51 te zijn afgevoerd naar concentratiekamp Mauthausen. Elf agenten verdwijnen onderweg en worden als vermist opgegeven. Eén agent overlijdt tijdens een dropping. Twee agenten ontsnappen, twee agenten worden in Haaren gefusilleerd, één overlijdt door uitputting vlak na de oorlog en vier keren uiteindelijk terug naar Nederland.

NIOD-directeur H. Blom zegt over 'Dossier Nordpol' het volgende: 'Tot nu toe is het eigenlijk altijd bij speculaties gebleven. Wolters heeft me overtuigd dat het heel plausibel is dat de Britten het spel dat de Duitsers speelden verdubbelden en informatie in de handen van de Duitsers hebben gespeeld waarvan de Duitsers zouden denken dat het betrouwbare informatie was. SOE Dutch is hierover door de Engelsen heel bewust in onwetendheid gelaten.' Dat is dus een heel andere conclusie dan de conclusies in het PEC en De Jong. Prof. Dr. L. de Jong blijft bij zijn standpunt dat het Englandspiel veroorzaakt is door een reeks van blunders en fouten van Engelse kant. Hij wijst de theorie van Wolters stellig van de hand.

De conclusie van Jo Wolters is dat de onderzoeken die tot nu toe naar het Englandspiel zijn verricht, onvolledig zijn geweest. Wolters heeft vastgesteld dat SOE Dutch inderdaad knullig heeft geopereerd maar dat dit heeft kunnen gebeuren doordat in de hogere regionen van de Britse geheime dienst een ander spel werd gespeeld. SOE Dutch is dom gehouden omdat de Britten de Duitsers wilden laten geloven dat zij een contraspionage spel speelden. De Engelsen zouden doelbewust zijn doorgegaan met het sturen van agenten en goederen opdat de Duitsers handenwrijvend op de hoogte zouden blijven van de Engelse plannen.

De Engelsen misleidden de Duitsers door ze voortdurend informatie toe te spelen die bevestigde of onderbouwde wat ze al wisten. Wolters vindt het naar aanleiding van zijn onderzoek dan ook beter te spreken van een Germanygame dan van een Englandspiel. Blom: 'De resultaten van historisch onderzoek zijn een enkele keer argument voor regeringen om iets te doen. Naarmate de gebeurtenis langer geleden heeft plaatsgevonden, rijst de vraag meer en meer wat de regering dan had moeten bereiken.'