Afb. links: De 22-jarige Koka Petalo, koning van de Nederlandse zigeuners en zijn zuster in 1964.

Het is droevig aan het sterfbed te staan van een heel volk. De zigeuners zijn in Europa een stervend volk geworden. Hitler beschouwde hen, mèt de Joden, als een gedegenereerd, on-Arisch ras, dat snel en grondig uitgeroeid moest worden. De nazi-beulen deden hun werk op barbaarse schaal: een half miljoen Europese zigeuners vonden tijdens de Tweede Wereldoorlog de dood.

Is daar eigenlijk ooit voldoende aandacht aan besteed? Na de verschrikkelijke nazi-vervolging is de doem van de ondergang blijven hangen boven dit volk van weinig toegankelijke, maar hartelijke mensen. Een door de laatste uithoeken van Europa zwervend volk van schilderachtige spontaniteit, dat zich fel verzet tegen de dreigende assimilatie door de moderne maatschappij. Tegenover massale automatisering en organisatie stellen zij hun nomadenbestaan, vreemd en primitief soms maar altijd van een aangrijpende vitaliteit.

De zigeuners kwamen begin jaren zestig in Nederland bijzonder in de aandacht, toen zich er een conflict ontwikkelde tussen Koka Petalo en de familie Westhiner met als inzet de koningstroon. Koka Petalo mag zich, nà de grote verzoening, nu definitief koning noemen. Op hem concentreerde zich de boeiende reportage van de Amsetrdamse journalist Dick Schaap. Met zijn ABC-pocket 'De zaak Irene' gaf hij reeds eerder blijk van zijn grote talent voor de actuele reportage. Willem Bont stond hem met foto's vaardig ter zijde. Een boek vol bekoorlijke zigeunerromantiek.

---

Afb. rechts: Het Zigeunermonument in Amsterdam is een in brons gegoten beeld van een gezin (man, vrouw en twee kinderen) dat vlucht voor een 'hel van vuur'. Het beeld is geplaatst op een gemetseld voetstuk. Het gedenkteken is 3 meter 50 hoog. De tekst op het monument luidt: 'HEL VAN VUUR'. De tekst op het voetstuk is ontleend aan een dodengebed van zigeuners: "'STEL HUN WEG IN HET NIEUWE LEVEN, VOOR HEN OPEN EN VERLOS HEN VAN DE BANDEN VAN HET VERDRIET'. Het beeld is een verbeelding van de hel waar de miljoenen Sinti en Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog doorheen gingen. Ook is het gedenkteken een waarschuwing voor het heden en de toekomst. Over het ontwerp heeft beeldhouwster Heleen Levano het volgende gezegd: "Aan Koka Petalo heb ik gevraagd wat voor zigeuners het symbool voor gevaar is. "Vuur," zei hij. Dus heb ik in het monument het vuur uitgebeeld waar ze doorheen zijn gegaan. Ik heb het gemaakt omdat het het enige antwoord is dat je kunt geven. Ik vind het iets verschrikkelijks, hoe een groep mensen heen en weer wordt gestuurd. Een heleboel mensen schijnen niet te weten of te willen weten dat er zoveel zigeuners zijn vermoord. Het is de manier om de aandacht te vestigen op een vergeten groep."

Het lot van de Nederlandse Zigeuners  in de jaren zestig en zeventig in de 20ste eeuw. Bron: Anne Frank Stichting

Vanaf midden jaren zestig was er sprake van groepen Oost-Europese Roma, vaak stateloos, die naar West-Europa trokken. De West-Europese overheden hebben geprobeerd deze migratie zoveel mogelijk te ontmoedigen. Halverwege jaren zeventig verbleef in Nederland een groep van ongeveer vijfhonderd Roma. Aangezien deze groep niet kon worden uitgezet omdat geen land bereid was ze op te nemen, was de overheid gedwongen voor hen een oplossing te zoeken. Besloten werd ze allereerst te laten registreren. Vervolgens zouden zij verblijfsvergunningen krijgen, op voorwaarde dat er gemeenten bereid waren hen te huisvesten. Geen enkele gemeente betoonde zich enthousiast, mede omdat er landelijk al een groot tekort aan woonwagenplaatsen was. Pas na een jaar werden elf gemeenten gevonden die de Roma wilden huisvesten, weliswaar in huizen en niet in woonwagens. Aan 450 Roma werden verblijfsvergunningen afgegeven, op voorwaarde dat zij zich sedentair zouden vestigen in één van deze zogenoemde opvanggemeenten. Het betrof de volgende gemeenten: Berkel-Enschot, Capelle aan de IJssel, Ede, Epe, Gilze-Rijen, Lelystad, Nieuwegein, Oldenzaal, Spijkenisse, Utrecht en Veendam. Diverse gemeenten werkten mee vanwege bepaalde voorrechten die hen ‘in ruil’ werden toegezegd.

Duidelijk was dat de Nederlandse overheid erg met de situatie in haar maag zat. De regering en de Tweede Kamer waren het veelvuldig met elkaar oneens en bij de registratie ontstonden problemen. Vanaf het moment dat besloten werd de in Nederland verblijvende Roma te registreren, kregen zij hiervoor drie dagen de tijd. Dit was om te voorkomen dat in het buitenland verblijvende Roma de gelegenheid zouden aangrijpen om ook voor een verblijfsvergunning in aanmerking te komen. Echter, diverse Roma die wel recht hadden op registratie waren niet in staat dit binnen drie dagen te doen. Sommigen verbleven op dat moment in het buitenland en anderen bereikte het nieuws te laat. Dat laatste was ook te wijten aan het hoge percentage analfabeten onder hen. Daarnaast kwam het voor dat een deel van de familie zich wel wist te registreren en een ander deel niet. De procedure leidde zodoende voor alle partijen tot ontevredenheid. Uiteindelijk werd besloten een na-registratie te houden, waarbij een deel van degenen die buiten de boot waren gevallen alsnog een verblijfsvergunning wist te bemachtigen. Anderen hebben nog steeds geen geldige papieren.

De bedoeling was om na deze eenmalige maatregel de grenzen streng te bewaken, zodat niet nog meer Roma naar Nederland kwamen. In 1979 echter diende zich een nieuwe groep van enkele honderden illegale Roma aan in Amsterdam, Utrecht en Lelystad. Voor deze groep was eigenlijk helemaal geen oplossing. Na lang overleg werd besloten enkelen van hen een verblijfsvergunning te geven voor de duur van telkens één jaar, totdat het land van herkomst vastgesteld kon worden. Deze voorwaarde bleek onhoudbaar en werd uiteindelijk geschrapt, waardoor het ook voor hen mogelijk was zich blijvend in Nederland te vestigen. Het is met name landdrost Lammers geweest die zich voor deze groep sterk heeft gemaakt. Over degenen die niet voor de regeling in aanmerking kwamen, is weinig bekend. Vermoed wordt dat de meesten van hen naareen ander land vertrokken zijn.

Met name de groep van 1979 liet zich, onder leiding van Koka Petalo, veelvuldig in de media horen. Het betrof vooral protesten van degenen die geen verblijfsvergunning konden krijgen. Het gevolg van alle media-aandacht was dat de Roma nog meer de reputatie kregen een problematische groep te zijn. Dit stigma sloeg ook over op de ‘oude’ Roma en (vooral) Sinti die al eeuwenlang in Nederland verbleven. De relatie tussen deze oudere groepen, ook wel ‘Nederlandse zigeuners’ genoemd, en de nieuwe groep ‘buitenlandse zigeuners’ is hierdoor verslechterd. Zo stoorden de Sinti zich vooral aan Koka Petalo. Hij had zichzelf de titel ‘zigeunerkoning’ gegeven, terwijl de Sinti zich geenszins door hem vertegenwoordigd voelden. De Nederlandse overheid en ook de media hebben dit onderscheid echter nauwelijks gemaakt. Deze periode heeft nu nog invloed op de relatie tussen de verschillende groepen Roma en Sinti in Nederland en op de houding van ‘burgers’ ten opzichte van Roma en Sinti.

---

Vervolging van Sinti & Roma (zigeuners) tijdens de Tweede Wereldoorlog

Relevante verwijzingen:
•  Vlaams Centrum Woonwagenwerk
•  zigeuners.startpagina.nl

Lees ook deze artikels op Verzet.org:
•  Eerste officiele delegatie homoseksuelen op herdenking in Breendonk
•  Vergeten Vervolgden: De vervolging van Roma en Sinti zigeuners

Lees ook deze film- en boekbesprekingen op Verzet.org:
•  DVD film: Gipsy Life: Sinti & Roma
•  Zigeuners in Vlaanderen (Jan H.C. Cuijle)
•  Het volk van Koka Petalo. De zigeuners in Europa (Dick Schaap en Wim Bont)
•  Kinderroof of zigeunerroof? Zigeuners in kinderboeken (Jean Kommers)
•  En men noemde hen Zigeuners... (Leo Lucassen)
•  Vreemd gespuis (Anne Frank Stichting)
•  En de violen zwegen - Een verhaal over de holocaust van de zigeuners (Alexander Ramati)
•  Een volk op doortocht. Zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog (Jan Yoors)
•  Slechts weinigen kwamen terug. Sinti en Roma onder het nationaal-socialisme (Eric Goeman)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  De Zigeuners (Angus Fraser)
•  Op zoek naar de ware Zigeuner. Zigeuners als studieobject tijdens de Verlichting, de Romantiek en het Nazisme (Wim Willems)