Verzet.org - Van Bevrijding naar Vrijheid. De media tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (red. Willy Calewaert)

De media tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, samengesteld door Willy Calewaert.
Heeft, ook voor de media, de Bevrijding na de Tweede Wereldoorlog de vrijheid gebracht?

In Antwerpen werd op 1 en 2 september 1989 een Colloquium gehouden met als thema 'De media tijdens en na de Tweede Wereldoorlog'. Alle voordrachten van de belangrijkste deelnemers werden later gebundeld in deze uitgave. Deze bundel brangt, na inleidende beschouwingen van toenmalig BRT-Voorzitster, Els Witte, de meningen van een aantal andere specialisten zoals Nic Bal, Greta Boon, Els De Bens, Maurice De Wilde en Johan Putseys over de rol van de de media tijdens de bezetting, de censuur, Radio Londen en de sluikpers, Zender Brussel, Radio en de publieke opinie tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Jean-Claude Burgelman, Rudi De Ceuster, Peter Dhondt, Mia Doornaert, Rik Duyck, Jan Servaes, Pieter Van Bennekom, Guido Van den Berghe, Hans Verstraeten en Dirk Voorhoof, behandelen de ontwikkeling van de rol van de media sinds de bevrijding tot heden. Hierbij komen uiteenlopende aspecten aan bod: een politieke analyse van het concurentie-regime van de omroepen, de informatie-explosie, de rol en de macht van de agentschappen, de beperkingen op de expressievrijheid en de organisatie van de informatievrijheid, de media en de machtsconcentratie via de financiële groepen, de toekomstige rol van de kranten, de rol van UNESCO, de internationalisering van de media en het Europees mediabeleid.

Afbeelding rechts: Jan Moedwil (l.) en Victor de Lavaleye (r.). Jan Moedwil was het pseudoniem van Ferdinand Geersens (1895-1959). Hij verzorgde de Belgische nederlandstalige radio-uitzendingen vanuit Londen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Victor de Laveleye (1894-1945) was jurist en journalist. Hij werd voorzitter van de Liberale Partij in 1936 en volksvertegenwoordiger 1939-1946. Hij was meermaals minister. Gedurende de Tweede Wereldoorlog was hij directeur van de Belgische franstalige radio-uitzendingen vanuit Londen. Achter hen tegen de muur hangt een wereldkaart met het «V»-teken van Victory (overwinning) met links een foto van Churchill en rechts ervan Roosevelt.

Een overzicht van 1939 t/m 1951 Bron: VRT homepagina

Vlak voor de Tweede Wereldoorlog wordt het NIR-statuut, dat in 1930 voor een proefperiode van twaalf jaar was goedgekeurd, door de regering opgezegd. Tijdens de inval van de Duitsers wordt het Omroepgebouw op het Flageyplein ontruimd. Het NIR blijft nog enkele dagen uitzenden vanuit een geheimgehouden plaats in Watermaal-Bosvoorde en later, na de bezetting van Brussel, vanuit Noord-Frankrijk.

Vanaf 28 mei worden de installaties van het NIR gebruikt voor de uitzendingen van Sender Brüssel. Die staan onder volledige controle van de bezetter en bestaan vooral uit Duitse propaganda. Met de uitzendingen van het NIR verdwijnen ook de ideologische omroepverenigingen van het toneel. Ook de lokale kleinzenders moeten hun activiteiten staken. Bij de Duitse inval worden ook hun zendlicenties ingetrokken.

In Londen richtte de Belgische regering in ballingschap de Belgische Nationale Dienst voor Radio-omroep (BNRO) op. De uitzendingen van het BNRO startten op 8 februari 1943, eerst via de BBC, later via een kortegolfzender in Leopoldstad in Belgisch Congo. Daarmee werd de technische basis voor de latere Werelduitzendingen van het NIR gelegd.

Daarnaast bleef Radio België/Radio Belgique van de BBC in de ether. De commentaren voor bezet België werden er verzorgd door Nand Geersens, alias Jan Moedwil, in het Nederlands en Victor de Laveye in het Frans. Geersens raakt vooral bekend door zijn slogan "En zonder erop te boffen, toch krijgen we ze, de moffen!", terwijl de Laveleye de uitvinder wordt van het wereldberoemde V-teken.

Na de bevrijding van Brussel verzorgt het BNRO op 4 september 1944 vanuit een noodstudio de eerste uitzending vanaf bevrijd grondgebied. De eerste uitzendingen gebeuren door de BNRO omdat het NIR als instelling niet meer functioneert. Het omroepgebouw met de zendinstallaties komt opnieuw in handen van de Belgische overheid maar de Duitsers hebben bij hun vertrek een deel van het materiaal vernield en gestolen en op het nippertje wordt een overstroming in de kelder voorkomen. De meeste schade wordt snel hersteld en de installaties kunnen opnieuw gebruikt worden.

Onmiddellijk na de bevrijding wordt bij de BNRO in Brussel gewerkt aan de oprichting van een Belgische wereldomroep. Nog voor het einde van de oorlog is het zover: op 31 januari 1945 richt de bestuursraad van het BRNO de Werelddienst op, een letterlijke vertaling van Service Mondial. De benaming wordt later vervangen door Wereldomroep en in 1992 door Radio Vlaanderen internationaal. Door de Besluitwet van 14 september 1945 krijgt het NIR opnieuw de opdracht radio-uitzendingen te verzorgen. Het BNRO wordt afgeschaft. Na de oorlog worden de zendvergunningen van de "kleinzenders" niet vernieuwd. Ze vormen wel de basis van de "gewestelijken" van het NIR (Antwerpen, Kortrijk, Gent en Hasselt), die in de eerstvolgende jaren zullen starten. Ook de omroepverenigingen verdwijnen geleidelijk.

Vanaf 1951 bereidt het NIR de tv-uitzendingen voor. Administrateur-generaal Jan Boon stuurt de medewerkers Bert Janssens, Nic Bal en Rik Van den Abbeele naar Londen om er bij de BBC het nieuwe televisievak te leren. De eerste televisieprogrammaleiders zijn mensen die de sprong van radio naar televisie wagen, zoals de 33-jarige Bert Leysen, voormalig directeur van Studio Hasselt. Hij wordt de eerste directeur van de Vlaamse Televisie.