Op het einde van 1943 verliet kampcommandant Rudolf Höss, die al een tijd met zijn gezondheid sukkelde, Auschwitz voor een rustig kantoorbaantje in Berlijn als chef van de Sectie D 1 van het SS-WVHA (SS-Wirtschafts-Verwaltungs-Hauptamt). SS-Hauptstürmführer Josef Kramer (1906-1945), die in 1940 korte tijd in Auschwitz de adjunct was van Rudolf Höss, werd aangesteld als Lagerführer in KZ Dachau. In april 1941 werd hij overgeplaatst naar Natzweiler waarvan hij in oktober 1942 kampcommandant werd. In de zomer van 1944 keerde Rudolf Höss op persoonlijk verzoek van Himmler terug naar Auschwitz om de moord op de Joodse gemeenschap van Hongarije, die meer dan een half miljoen mensen telde, te organiseren. Ook Josef Kramer wordt op 8 mei 1944 tijdelijk overgeplaatst naar Auschwitz om Rudolf Höss tijdens deze grote 'Operation Höss' (zoals deze missie werd genoemd) om hem in de vernietiging van de Hongaarse Joden bij te staan. In diezelfde periode werd Kramer tijdelijk de kampcommandant van Auschwitz II (Birkenau).

In januari 1945 wordt het kamp opgeheven. In de eindfase werd door de SS gepoogd om alle sporen van de massamoord uit te wissen. De gaskamers en de crematoria in Birkenau werden gedynamiteerd en de barakken waar persoonlijke eigendommen van de slachtoffers werden opgeslagen, in brand gestoken. Op 19 januari 1945 worden de laatste overlevende nog mobiele kampgevangenen van Auschwitz op een laatste dodenmars uit het kamp geleid. Op 27 januari 1945 wordt het kamp door eenheden van het Rode Leger bevrijd.

Na de bevrijding van de kampen wordt Kramer bijna onmiddellijk door de Britten aangehouden. Hij wordt op zijn proces op 17 november 1945 ter dood veroordeeld en op 13 december 1945 opgehangen. Rudolf Höss wordt op zijn beurt op 11 maart 1946 gevangengenomen door de Britse militaire politie. In april 1946 zal hij tijdelijk worden overgeplaatst naar Neurenberg waar intussen het proces tegen de kopstukken van het Derde Rijk werd gevoerd. In Neurenberg gold Höss als één van de belangrijkste getuigen en legde er zeer bezwarende verklaringen af omtrent de werking van de massamoord in de concentratiekampen, en in het bijzonder omtrent de gang van zaken in KZ Auschwitz-Birkenau.

Na zijn getuigenis voor het Neurenberg tribunaal wordt Höss - in afwachting van zijn proces - opnieuw opgesloten in de gevangenis van Warschau. In de gevangenis schreef hij zijn dagboek, waarin hij nog meer onthullingen deed. Op zijn proces in Polen wordt Rudolf Höss ter dood veroordeeld en op 16 april 1947 opgehangen in KZ Auschwitz waar voor die gelegenheid speciaal een galg werd opgericht die er nu nog steeds te zien is (afb. rechtsboven).

Volgens de huidige stand van het historisch onderzoek werden er in Auschwitz ongeveer 1.500.000 mensen vermoord. Het merendeel van hen waren Joden, gevolgd door Sinti en Roma (zigeuners). Aanvankelijk (sinds 1948) stond er bij de inkom van het kamp een bord met de vermelding dat in Auschwitz 4 miljoen Joden werden vermoord. In 1991 werd dit bord vervangen door een nieuw waarop dit cijfer door het Auschwitz State Museum naar anderhalfmiljoen werd bijgesteld. Deze correctie van de dodentol van Auschwitz werd (en dat tot op heden) gretig aangegrepen door boosaardige negationisten om te concluderen dat de cijfers van de Jodenmoord werden gemanipuleerd, wat hen tegelijkertijd de kans bood (en nog steeds biedt) om de holocaust te minimaliseren dan wel over de ganse lijn te ontkennen.

Dit op 12 mei 1945 opgegeven cijfer van 4 miljoen was in feite een schatting van de Sovjetrussen waarbij hun berekening werd gebaseerd op basis van het maximale vermogen van de installaties van het kamp, indien de vijf bestaande gaskamers 24 uur per dag werd benut en dat over de ganse periode van het bestaan van het kamp. Geen enkele wetenschapper of historicus die dat cijfer ooit ernstig heeft genomen. Lees hier over het aantal burgers dat omkwam tijdens de Tweede Wereldoorlog en hier omtrent de discussie over 4 miljoen doden in Auschwitz.

Betekent dit dan dat er minder dan zes miljoen Joden werden vermoord? Helemaal niet, alleen werden er geen vier miljoen in Auschwitz vergast en vermoord maar gebeurde het moorden elders en tegelijk ook een stuk bloediger. Door de Einsatzgruppen werden vanaf de inval in Rusland op 22 juni 1941 ongeveer twee miljoen Joden vermoord in de op de Russen veroverde gebieden. Zij werden 'en masse' ter plaatse door Politiebataljons doodgeschoten en in greppels gegooid. Er werden trouwens al Joden vermoord, doodgeschopt en doodgeslagen, vanaf de eerste dag dat Hitler op 31 januari 1933 aan de macht kwam. Vooraleer Aktion Reinhard in het voorjaar van 1942 van start liep waren al tienduizenden Joden vermoord. Onder de slachtoffers van Auschwitz bevonden zich ook veel inwoners van Oswiecim zelf. Van de ruim zevenduizend Joden die Oswiecim voor de oorlog telde, zouden er 168 de oorlog hebben overleefd. In 1979 werd het concentratiekamp door de Unesco op de lijst van de beschermde monumenten geplaatst.