Afb. rechts: Birkenau 26 mei 1944. Een 'weg geselecteerde' groep gelaten en weinig vermoedende Hongaarse vrouwen, bejaarde mannen en kinderen wachten nabij Crematorium IV tot het hun beurt zal zijn om vergast en verbrand te worden. De foto werd genomen aan het westelijke einde van het kamp niet ver van Kanada II, de opslagruimte waar de geroofde goederen werden gesorteerd en bewaard. Geen van hen zal het overleven...

Auschwitz II (Birkenau) werd vanaf het voorjaar van 1943 een gigantische moordmachine. Naast het eerste crematorium in het basiskamp werden tussen maart en juli 1943 in Birkenau vier nieuwe crematoriums gebouwd die als Krema II, III, IV en V genummerd werden. Soms worden ze aangehaald als nrs 1 t/m 4, omdat vele gevangenen van Birkenau geen weet hadden van het reeds eerder opgerichte crematorium in het basiskamp, vandaar soms de verwarring in het opgeven van de nummering van de gaskamers van Birkenau. Overigens bevonden zich de eerste gaskamers van Birkenau in Bunker I en II die na ingebruikname van de nieuwe gaskamers werden gesloten, behalve dan Bunker II die tijdens de Hongaarse Actie weer in gebruik zal komen.

De vier crema van Birkenau beschikten samen over acht gaskamers en zesenveertig ovens, en konden dagelijks 4.416 slachtoffers 'afhandelen' (Sonderbehandlung). Crema II en III waren identiek aan elkaar en tegenover elkaar gebouwd. Zij bevatten twee verdiepingen, een kelder en een bovengrondse verdieping. Onder het dak was een vliering die vanaf de zomer van 1944 (tijdens de vernietiging van de Hongaarse Joden) dienst deed als slaapplaats voor het Sonderkommando. In de kelders van Crema II en III bevond zich de uitkleedruimte met daarin banken en genummerde kapstokken voor de kleren. Haaks daarop bevond zich ondergronds de gaskamer die 30 op 7 meter (210 m2) mat en waar tot vijftienhonderd personen tegelijk vergast konden worden. De gaskamer werd afgesloten met een zwaar gepantserde toegangsdeur.

In het dak bevonden zich vier gaten die werden afgesloten met een betonnen deksel. Die gaten liepen verder naar de gaskamer in zuilvormige schachten van metalen gaaswerk. Via deze gaten werd het Zyklon B vergif naar binnen geworden. De gaskamers hadden ook een omvangrijk verluchtings- en ventilatiesiesysteem zodat na de vergassing de gaskamers snel verlucht konden worden en de Sonderkommando's na elke vergassing de gaskamer konden betreden en de lijken konden ruimen. Tussen de gaskamer en de kleedruimte bevond zich een atrium waar de slachtoffers na vergassing de haren werden afgeknipt, gouden tanden en protesen werden verwijderd waarna de lijken met een goederenlift naar de ovens op de begane grond werden gebracht. Daar stonden vijf ovens, monoblokken betsaande uit telkens drie moffels, voor de verbranding van de lichamen.

Crematorium IV en V waren van een ander type en eveneens spiegelbeelden van elkaar. In tegenstelling tot Crema II en II bevonden de gaskamers en verbrandingsovens zich bovengronds. Crematorium V, dat aan de andere kant van de weg tussen de bomen was gebouwd, was bijna identiek aan Crema IV. Met de constructie van beide crematoria werd begonnen eind november 1942. Crema IV werd aan de SS opgeleverd op 22 maart 1943 en onmiddellijk in gebruik genomen. Het identieke Crema V zal pas een maand later klaar geraken. Crematorium IV en V hadden elk drie als doucheruimten vermomde gaskamers. De drie gaskamers besloegen samen een oppervlakte van 232 m2: twee grote van bijna 100 m2 oppervlakte elk en twee kleine gaskamers die samen plaats boden aan 1.200 mensen per keer. De ruimte tussen de gaskamers en de ovens deed dienst als uitkleedruimte en na de vergassing als mortuarium voor de lijken uit de gaskamers. De twee grote gaskamers hadden een aparte deur naar buiten zodat het verluchten van de ruimte na de vergassing sneller kon gebeuren en tevens het werk van het Sonderkommando versnelde. Crema IV had twee verbrandingsovens met een maximale capaciteit van 768 lichamen per dag.

Tijdens de grote operatie in de zomer van 1944 wanneer Birkenau de opdracht krijgt om de 800.000 Joden van Hongarije te 'verwerken', blijken de verbrandingsinstallaties niet meer te voldoen. Rondom Crematorium V werden vijf grote verbrandingskuilen uitgegraven waar de lijken na vergassing in open lucht werden verbrand. Tegelijk werd één van de twee eerder gebruikte vergassingsruimtes (Bunker I en II, door de gevangenen ook het witte en het rode huis genoemd), terug in gebruik genoemd. Bunker II werd aldus weer in bedrijf gesteld en er werden ook enkele verbrandingsputten rondom uitgegraven om er de kadavers te verbranden.

Geen enkele van de gaskamers had ramen, maar had enkele openingen op het dak waar de gifkorrels uit blikken met het insecticide Zyklon-B naar binnen werden geworpen. De verantwoordelijke 'SS desinfecteerder' moest eerst een ladder moest opklimmen en leegde via deze openingen, die ongeveer 30 x 40 cm maten, enkele blikken gaskorrels Zyklon B. Nadien werden de openingen met kleppen luchtdicht afgesloten (bekijk hier een luchtopname van Birkenau)

In Auschwitz werd vergast met Zyklon-B. Leverancier was het Duitse bedrijf Degesch (Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung), en was voor 42,5% in handen van IG-Farben, 42,5% van Degussa en de overige 15% van het Theo-Goldschmidt concern. Zyklon B was een sterk geurloos vergif dat in de meeste concentratiekampen aanwezig was en bedoeld om er ongedierte mee te verdelgen en kleren mee te desinfecteren. De in blauwzuur (cyanide) gedrenkte korrels die in blikken werden geleverd, hadden een kookpunt bij 25,7 graden Celsius en begonnen, eens aan de lucht blootgesteld, snel te verdampen. In de compleet afgesloten vergassingskamer, die indien nodig vooraf kon opgewarmd worden door de achterliggende ovens, alsook afhankelijk van het aantal mensen dat naar binnen werden geperst, kwamen de gifkorrels snel tot verdamping en doodde het vergif in drie tot twintig minuten alle leven. Hierna werd de gaskamers met ventilatoren verlucht en kon een Sonderkommando beginnen met het opruimen van de kadavers.

Kampcommandant Rudolf Höss van Auschwitz in zijn getuigenis van 5 april 1946 op het Neurenbergproces: "Toen ik de gaskamers van Auschwitz gebouwd had gebruikte ik daarom Zyklon-B, een gekristalliseerd blauwzuur, dat wij door een kleine opening in de dodenkamers wierpen. Het duurde 3 tot 15 minuten tot de mensen dood waren, dat hing van de temperatuur af. Wij wisten dat de mensen dood waren doordat hun schreeuwen ophield. Gewoonlijk wachtten wij een half uur vooraleer wij de deuren openden en de lijken verwijderden. Nadat de lijken waren weggebracht, namen onze Sonderkommando's hen de ringen af en braken hen het goud uit de mond."

Zyklon B als middel om mensen te doden werd met dat doel enkel aangewend in de vernietigingskampen van Auschwitz I en II (Birkenau) en Majdanek. In de andere vier vernietigingskampen (Treblinka, Sobibor, Chelmno en Belzec) werden de mensen vergast d.m.v. uitlaatgassen (Co2, koolmonoxide) afkomstig van dieselmotoren van tanks of vrachtwagens. In KZ Dachau werd op het einde van de oorlog eveneens een gaskamer gebouwd, maar behoudens enkele experimenten achten huidige historici het weinig waarschijnlijk dat er massaal mensen werden vergast, als ze al ooit voor dat doel werd gebruikt.