Verzet.org - Een eeuw Joods leven (Martin Gilbert)

'Een eeuw Joods leven' schetst in woord en beeld de buitengewone geschiedenis van het Jodendom vanaf het einde van de negentiende eeuw. De tekst is uitbundig verrijkt met veelal ongepubliceerde foto's uit familiecollecties, musea en prvé-archieven uit de hele wereld, waardoor vanzelfsprekend ook een goed beeld van het sociale en culturele Joodse leven wordt geschetst.

Martin Gilbert begint met een overzicht van de vestigingsplaatsen van Joden rond 1900: van het centraal Europese thuisland en grote steden als Warschau, Wenen en Berlijn via verschillende sefardische gemeenschappen tot de bestemmingen van emigranten waaronder New York en het zionistische Palestina. Hij belicht cruciale gebeurtenissen in de Joodse geschiedenis, zoals de wrede Chisina-pogrom (Kishinev) in Rusland in april 1903 en de Balfour-declaratie voor een Joods thuisland tijdens de Eerste Wereldoorlog.

In de beschrijving van het interbellum besteedt de auteur veel aandacht aan Joodse cineasten, sportlieden, winnaars van de Nobelprijs - Menuhin, Goldwyn, Kafka, de Marx Brothers, Einstein - en de nieuwe stroom vluchtelingen die de nazi's op gang brachten. Gilbert beschrijft daarna de verschrikkingen van de holocaust en de heroïek van verzet die daar deel van uitmaakten.

"Op 22 juni 1941 vielen de Duitsers de Sovjetunie aan. Dit was een keerpunt in de Tweede Wereldoorlog omdat nu twee totalitaire machtsblokken met elkaar in oorlog waren. Het was ook een keerpunt voor de twee miljoen joden in Oost-Polen en West-Rusland, de nieuwe gevechtszone. In het kielzog van de Duitse troepen volgden de Einsatzgruppen, speciaal getrainde ss-doodseskaders, die op ongekende schaal slachtingen onder de joodse bevolking aanrichtten. Binnen een maand hadden ze tienduizenden joden vermoord. In augustus dreven SS'ers en gewapende Oekraïense eenheden 14.000 joden - die waren gedeporteerd vanuit Roethenië, het oostelijke deel van Tsjecho-Slowakije dat vlak voor de oorlog door Hongarije was geannexeerd - naar een plek zo'n 10 kilometer buiten de stad, dwongen hen zich uit te kleden en doodden hen met machinegeweren.

Fragment:
Eind september slachtten SS'ers en Oekraïense milities bij Babi Yar, een ravijn vlak buiten Kiew, in drie dagen tijd 30.000 joden af. In dezelfde maand vielen Duitse troepen Estland binnen en vermoordden alle 1000 joden die niet naar de Sovjetunie hadden kunnen ontsnappen. In Wilna, het 'Jeruzalem van Litouwen' en al honderden jaren een bloeiend joods centrum, pakten de SS'ers 20.000 joden op en voerden hen af naar de Ponar-bossen, die voor de oorlog een populaire picknickplaats waren op zo'n 10 kilometer buiten de stad. Op een ravijnrand moesten ze zich uitkleden, waarna ze in koelen bloede werden doodgeschoten. Weer werden de Duitsers bijgestaan door Litouwse vrijwilligers. De joden die de slachtpartij hadden overleefd (die voor dood tussen de lijken waren achtergelaten) werden door een speciaal voor dat doel opgerichte eenheid Duitsers en Litouwers achtervolgd; minder dan 20 van hen ontkwamen."

Na 1945 is er de mogelijkheid van het opnieuw vormgeven van het Joodse leven, de hoopvolle verwachtingen van de pas opgerichte staat, de conflicten met de Palestijnse arabieren en de rest van de Arabische wereld, die Israëls onafhankelijkheid bedreigden, en de soms controversiële middelen die gebruikt zijn om de Joodse natie te verdedigen. Keerpunten in die tijd zijn het Eichmann-proces, de Zesdaagse Oorlog en de moeizaam op gang komende emigratie van Russische Joden. De rijkdom aan beelden in het boek, in combinatie met de analytische geest van Gilbert, geeft op indrukwekkende wijze een beeld van de tragische lotgevallen, maar tevens van de bijzondere prestaties van de Joden in de afgelopen eeuw.

Het gebruikte beeldmateriaal van 'Een eeuw Joods leven' is het resultaat van uitgebreide research in foto-archieven, musea en privé-verzamelingen in Duitsland, Israël, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Meer dan 100 foto's zijn afkomstig uit de buitengewone collectie van het vermaarde Britse Hulton Getty Archive. De collecties van het YIV-Instituut in New York en die van Vivien Silver, Rona Selan en Elan Roth in Israël. Ook is dankbaar gebruik gemaakt van privé-fotoalbums van de families Dangoor en Rothschild in Groot-Brittannië. Een aantal foto's heeft speciaal betrekking op momenten uit de Joodse geschiedenis in Nederland en België. Het uitgangspunt van het gebruikte beeldmateriaal is geweest de foto's te behandelen als historische documenten en ze in hun oorspronkelijke vorm weer te geven. De namen van ed fotografen, voor zover bekend, zijn in de bijschriften vermeld.

Martin Gilbert (ºLonden, 1936) is een gezaghebbend historicus van de twintigste eeuw. Hij is de biograaf van Winston Churchill, schreef geschiedkundige werken over de Eerste en de Tweede Wereldoorlog en verschillende boeken over de holocaust. Andere boeken van zijn hand over Joodse thema's zijn een verhandeling over Jeruzalem in de twintigste eeuw, een geschiedenis van Israël, een analyse van de conflicten tussen Israël en de Arabische landen en een atlas van de Joodse geschiedenis. Daarnaast pubiceerde hij elf andere historische atlassen. Gilberst meest recente werk is een drie delen tellende geschiedenis van de twintigste eeuw.

In de collectie van Verzet.org bevinden zich naast Een eeuw Joods leven nog drie andere werken van Martin Gilbert: De laatste reis. De vernietiging van de Joden in nazi-Duitsland (1979); het engelstalige 'The Dent Atlas of the Holocaust'(1982) en Nooit Meer. Een geschiedenis van de holocaust (2000).