Verzet.org - De laatste vlinder in Theresienstadt (Michael Jacot)

In de angst en gruwel van vervolging ontdekken mensen soms capaciteiten bij zichzelf waar ze zich nooit van bewust waren geweest - met inbegrip van een onbegrensd vermogen tot heldhaftigheid. Tegen een achtergrond van oorlog en menselijk lijden vertelt Michael Jacot het verhaal van zo iemand in een roman die tegelijkertijd aangrijpend beangstigend en triomfantelijk menselijk is. De Laatste Vlinder, gebaseerd op een ware geschiedenis, is het ontroerende en indringende verhaal van Antonin Karas, een clown, die gedwongen wordt kinderen te amuseren in Theresienstadt, een concentratiekamp in het door de nazi's bezet Tsjechoslowakije. Het is ook het verhaal van Theresienstadt en van de 15.000 kinderen die er enige tijd verbleven op hun weg naar Auschwitz. De Laatste Vlinder is een van die hoogst zeldzame romans die ons opeens wakker schudden uit ons comfortabele leventje om on met een schok te herinneren aan wat nooit vergeten mag worden.

Afbeelding hiernaast: de roman 'De laatste vlinder' (The Last Butterfly) werd in 1991 verfilmd en is sinds 11 januari 2005 ook op DVD verkrijgbaar

Schrijver en filmmaker Michael Jacot (1924-2006) werd geboren in Londen in 1924, meldde zich tijdens de Tweede Wereldoorlog als vrijwilliger bij de RAF (Royal Air Force) maar stapte later over naar de geheime dienst waar hij leerde geheime codes te ontcijferen. Hij werkte samen met de Engelse wiskundige Alan Turing, die dikwijls beschouwd wordt als de vader van de moderne computer wetenschap. In 1942 trok hij naar Indië om er Japanse berichten te onderscheppen en decoderen. Hij bracht drie jaren door in de jungles van Birma en werd voor zijn inzet onderscheiden met de Birma Star.

Hij leerde zijn toekomstige vrouw kennen in Rangoon met wie hij later in Londen in 1946 in het huwelijksbootje stapte. Jacot zette zijn studies verder en behaalde zijn graduaat aan de Universiteit van Oxford waarna hij voor de BBC ging werken tot hij met zijn familie naar Toronto in Canada emigreerde. In Toronto werkte Jacot voor de CBC, de Globe and Mail en voor de Londense Times als correspondent voor Ontario. In 1960 richtte hij zijn eigen filmmaatschappij op, Michael Jacot Productions, en begon met de productie van TV dramas voor de CBC, de BBC en RKO networks.

Michael Jacot schreef The last butterfly in 1974 en bewerkte het een jaar later tot een filmscenario. Het verhaal gaat over een mime-artiest in het door de nazi's bezette Europa die gedwongen wordt om in KZ Theresienstadt, de model-'Stad van de Joden' van de nazi's, om een optreden te geven voor een ploeg van het Rode Kruis die het kamp officieël bezochten en inspecteerden op de leefomstandigheden in de kampen. In 1991 werd het boek door Karel Kachyna verfilmd tot een Tsjechische film met in de hoofdrollen onder meer Tom Courtenay en Brigitte Fossey.

Het gedicht 'De Vlinder' in deze roman [blz. 83-84] werd geschreven door Pavel Friedmann tijdens zijn internering in Theresienstadt. Hij werd later naar KZ Auschwitz gedeporteerd en op 29 september 1944 door de nazi's vermoord in een van de gaskamers van Auschwitz-Birkenau. Het gedicht is ontleend aan I Never Saw Another Butterfly, onder redactie van M. Volakovna in 1964 verschenen bij McGraw-Hill Book Company: He was the last. Truly the last. / Such yellowness was bitter and blinding / Like the sun’s tear shattered on stone. / That was his true colour. / And how easily he climbed, and how high, / Certainly, climbing, he wanted / To kiss the last of my world. / I have been here seven weeks, / ‘Ghettoized’. / Who loved me have found me, / Daisies call to me, / And the branches also of the white chestnut in the yard. / But I haven’t seen a butterfly here. / That last one was the last one. / There are no butterflies, here, / in the ghetto.

De vlinder

De laatste, de allerlaatste,
Zo diep, hel, verblindend
geel.
Als misschien de tranen van de zon
vlekken maakten op een
witte steen...

Zulk, zulk een geel wordt
lichtjes ver omhoog
gedragen.

Hij vloog vast weg omdat hij de wereld
een afscheidskus
wou geven.

Zeven weken wook ik nu
hierbinnen, opgesloten in dit
getto.

Maar ik heb hier mijn volk
gevonden. De paardebloemen
roepen me.

En de witte kastanjekaarsen op het
binnenplein. Alleen heb ik nooit meer
een vlinder gezien.

Die vlinder was de laatste.
Er leven geen vlinders hierbinnen,
in het getto.

Lees ook deze artikels op Verzet.org:
•  Theresienstadt, de Führer schenkt de joden een stad
•  DVD-film: Un Vivant Qui Passe (C. Lanzmann) 1 DVD; speelduur 65 minuten; kleur/zw-wit

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
•  Muziek in Theresienstadt / 1941 - 1945 (Joza Karas)
•  Theresienstadt. De geschiedenis van het 'modelkamp' van de nazi's (George E. Berkley)
•  De laatste vlinder in Theresienstadt (Michael Jacot)