Hans Walter Bähr bracht tussen 1957 en 1961 in Stemmen buiten de tijd enkele honderden brieven en dagboekfragmenten samen van mensen die erbij waren, er middenin stonden en sneuvelden of vermoord werden. De fragmenten zijn afkomstig uit vele Europese landen, Azië als uit Noord-Amerika en genoteerd tussen 1939 en 1945. Het werd een unieke nalatenschap van bijna 200 mensen, die de tweede wereldoorlog niet overleefden. Een boek dat drieënzestig jaar na de bevrijding nog niets aan zeggingskracht heeft ingeboet. Niets maakt méér duidelijk over de gruwelen van de oorlog als de oogetuigeverslagen van mensen die het niet overleefden; gesneuvelden en vermisten en zij die in de concentratiekampen om het leven kwamen. Van al de stemmen die zich via laatste brieven aan familie of vrienden, een dagboek, gedichten of andere getuigenissen geuit hebben, stemmen die nu stil zijn, laat dit boek er enkele honderden spreken.

Uit het boek, vijfde deel 1944, blz 377.
Brief van een Joegoslavische soldaat aan zijn nog ongeboren kind:

Mijn kind,

je slaapt nog in het donker en verzamelt krachten voor de strijd der geboorte; ik wens je alle goeds. Je hebt nu nog geen eigen vaste vorm, je ademt niet en bent blind. Maar als je tijd gekomen is, jouw tijd en de tijd van je moeder, waar ik heel veel van houd, dan zul je ook de kracht vinden voor de worsteling om licht en lucht. Het is je erfdeel om naar het licht te worstelen en vol te houden, dat is, als een kind uit een vrouw geboren, je bestemming, zonder dat je het waarom ervan weet.

Verlies de liefde voor het leven niet, maar werp de vrees voor de dood van je af. Men moet het leven liefhebben, anders is het verloren, maar men moet het niet al te zeer liefhebben.

Behoud in je hart de honger naar nieuwe inzichten, verlies de haat niet tegen elke leugen en verlies de kracht niet om het slechte te verafschuwen. Ik weet nu dat ik sterven moet, en jij moet geboren worden om te staan op de puinhoop van mijn vergissingen. Vergeef mij. Ik schaam mij ervoor dat ik jou een wanordelijke en ongemakkelijke wereld nalaat. Maar het moet zo zijn. Ik kus in gedachten je voorhoofd om je voor het laatst te zegenen. Goede nacht, mijn kind - goede morgen, en ontwaak in het licht.

---

Ooggetuigen- en verhalenbundels van de oorlog

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
•  Schokkende redevoeringen (J. P. Guépin)
•  De Spaanse Burgeroorlog - Ooggetuigen spreken na de dood van Franco (David Mitchell)
•  Stemmen buiten de tijd, brieven en dagboekfragmenten uit dertig landen 1939-1945
•  Onze tijd in documenten (Dr. J. Demey en R.C.F. Dhondt)
•  De eeuwige oorlog. Oorlogsverhalen (Primo Levi, Yoram Kaniuk, G.L. Durlacher e.a.)
•  Ooggetuigen van het Derde Rijk (Willem Melching en Marcel Stuivenga)
•  Vergeten stemmen van de Tweede Wereldoorlog (Max Arthur)
•  Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (Conny Kristel)
•  Het gezicht van de oorlog (Martha Gellhorn)
•  Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (Boudewijn van Houten)
•  De Getuigen-Geschiedenis van WOII in ego-documenten (Boudewijn van Houten)
•  SHOAH-Oor-en ooggetuigen van de holocaust (Claude Lanzmann)
•  Chassidische vertellingen over de holocaust (Yaffa Eliach)
•  Een Klein Ogenblik. Verhalen uit de Holocaust (Ida Fink)
•  Opdat wij niet vergeten. Herinneringen van overlevenden van de holocaust (Michael Horbach)