Verzet.org - De tas van Eva. Een uniek dagboek van een Joodse heldin (Donald Speelman en Dick Schaap)

Eva en haar man Alex besluiten in 1942 het bezette Nederland te ontvluchten. Zij laten alles achte en vertrekken met hun zoontje Donald richting Zwitserland. Het is een levensgevaarlijke tocht, met valse papieren door België en Frankrijk, in treinen vol Duitse militairen, begeleid door passeurs die tegen betaling mensen over de grens brengen. In juli 1942 eindigt hun reis in Pontarlier, op de grens van Frankrijk en Zwitserland. Alex wordt opgepakt door de nazi's, maar Eva en Donald weten veilig Zwitserland te bereiken.

Vanuit Zwitserland correspondeert Evan met haar ouders in het getto van Amsterdam, later in Westerbork en Theresienstadt. Hun brieven geven een huiveringwekkend beeld van het Joodse leven. Van hun verlangen en hun hoop, in steeds benardere omstandigheden, dat alles ooit nog eens goed zal komen. Ook Eva heeft die hoop, zelfs na de oorlog. Tot zij de onvermijdelijke realiteit moet erkennen.

Na de oorlog erft Eva's zoon, Donald, een tas met een ontroerende inhoud. Eva's correspondentie met haar ouders en haar nooit verzonden brieven aan Alex. Het is een indrukwekkende getuigenis van Eva's oneindige liefde voor de man die zij verloor en het kind dat zij redde.

Donald Speelman (afb. links) tijdens de Herdenking Markt voor Joden 2004: "Tot slot heb ik nog één wens voor jullie allemaal. Het geeft niet wat voor huidskleur je hebt, het geeft niet wat voor godsdienst je hebt, het gaat er om dat je opgroeit tot goede, fatsoenlijke mensen die met elkaar proberen er het beste van te maken. Leer van het verleden. Leef in het heden. Bouw aan een betere toekomst." (bron: www.kindermonument.nl) Zie ook http://www.detasvaneva.nl/

Samenvatting door Omroep.nl 11.04.2004

Eva Kat leek voor het geluk geboren. Ze groeit op in een rijke joodse familie. Haar vader is diamantklover te Amsterdam. Na een onbezorgde jeugd komt Eva de liefde van haar leven tegen, Alex Speelman. Ze trouwen, gaan wonen in Rotterdam en genieten van hun eerste huwelijksjaren. Het wordt 1939, donkere wolken pakken zich samen boven Europa. Alex wordt gemobiliseerd, terwijl Eva juist dan in verwachting raakt. Mei 1940 wordt Nederland aangevallen. Op 14 mei wordt Eva's stad, Rotterdam gebombardeerd. Eva verstopt zich in de wc. De bommen missen haar huis. Ondertussen neemt Alex deel aan de gevechten op de Grebbeberg maar keert ongedeerd terug. Drie maanden na de Duitse inval wordt Donald geboren, een oorlogskind.

In Rotterdam, Amsterdam, en andere grote steden wordt de toestand onhoudbaar voor Joden. Het jonge gezin trekt in bij vrienden in Den Haag. Eva's ouders, in Amsterdam, mogen niet meer overal komen, moeten sterren dragen en de geruchten over de deportaties nemen toe. Eva's echtgenoot wordt opgeroepen om elders voor de Duitsers te gaan werken, ze weigeren daarnaast de gele ster te dragen. Wanneer de onrust nog meer aanzwelt, besluiten ze te vluchten, samen met hun vrienden. Ze bespreken hun plan nog wel, maar dat levert enorme ruzie op met de familie. Eva's ouders in Amsterdam verklaren haar voor gek, 'hoe kun je met een klein kind vluchten...'; Eva's ouders, die in Amsterdam blijven, zullen later vergast worden.

Maar waarheen te vluchten? Engeland, vervalt, overtocht is te gevaarlijk. Spanje, te ver, en de Pyreneen zijn te gevaarlijk. Ze wikken en wegen, en besluiten tot een vlucht naar Zwitserland. Moeilijk, maar niet onmogelijk. De inboedel wordt met een grote kist, via een omweg, vooruit gestuurd. Zijzelf zullen via allerlei wegen naar Zwitserland reizen, allereerst een deel met de trein. Ze willen niet de aandacht trekken van de Duitsers, er kan niet teveel bagage mee. Eva neemt daarom alleen een tasje mee.

De reis van Nederland naar Zwitserland is voor Eva de reis van haar leven. Omzwervingen, verraad, hoop, teleurstelling. Haar man, haar vrienden, en andere reisgenoten zullen Zwiterland nooit bereiken. Haar reisgezellen worden namelijk opgepakt, vlak voor de grens. Omdat haar zoontje slaapt, laten de Duitsers haar gaan, mits ze zich de volgende dag meldt. Eva moet kiezen: Of zich melden en herenigd worden met haar man, of zich niet melden en de grens over, de vrijheid tegemoet. Eva kiest voor het laatste. Op de grens van een nieuw hoofdstuk in haar leven, verloor ze, op haar kind na, de reden van haar bestaan. Met deze beslissing blijkt ze later haar eigen leven en dat van haar kind gered te hebben. Maar haar echtgenoot, en haar vrienden, worden vergast in Auschwitz.

Na de oorlog keert ze terug naar Nederland. Al haar herinneringen aan de reis, de documenten, de kaartjes, heeft ze bewaard in haar reistas. Zelfs daarin een laatste brief van haar echtgenoot vanuit een doorgangskamp naar Auschwitz, een brief voornamelijk gericht aan zijn zoontje Donald. De tas werd tot voor kort niet meer ingekeken, het zorgde alleen maar voor nare herinneringen. Eva stierf, en de tas werd ergens weggestopt in het huis van Donald, die inmiddels volwassen was. Nooit zou de tas, waarin het verhaal van zijn moeder, geopend zijn als hij er niet toe gedwongen werd.

Donald vroeg als nabestaande een uitkering van de Nederlandse regering aan Joodse slachtoffers aan. Hij deed het niet om het geld, maar om de erkenning. Hij had gegevens nodig, en kwam uiteindelijk bij die nooit geopende tas van moeder Eva uit. Dan blijkt de inhoud een schatkamer uit het verleden te zijn. Met het bekijken van de brieven komt de barre tocht tot leven, de tragiek, en zijn vader.

Donald Speelman heeft zijn eigen verleden jarenlang verdrongen. Maar in de documentaire vertelt hij zijn verhaal aan Twee Vandaag-verslaggever Geertjan Lassche. Hij ondernam de tocht terug naar Zwitserland. Onderweg zocht hij de mensen op die een rol hebben gespeeld tijdens de vlucht van zijn ouders in de zomer van 1942. Na het openen van de tas van zijn moeder, die overigens nog steeds bestaat, besloot hij het verhaal van zijn familie op te laten tekenen in een boek, speciaal voor zijn kinderen en kleinkinderen.

Kroniek van de Jodenvervolging in Nederland

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org (eigen collectie):
•  Arthur Seyss-Inquart - Het leven een Duits onderkoning in Nederland (Neuman)
•  De drie van Breda. Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap, 1945-1989 (Hinke Piersma)
•  Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (Conny Kristel)
•  Roof. De ontvreemding van Joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog (Gerard Aalders)
•  Berooid. De beroofde Joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945 (Gerard Aalders)
•  Het Achterhuis. Het dagboek van Anne Frank
•  De laatste zeven maanden. Vrouwen in het spoor van Anne Frank (Willy Lindwer)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  Onbekende Kinderen. De laatste trein uit Westerbork (Daphne Meijer)
•  Krijgen zal ik je. Pijn en angst van een overlevende Jood (Karel Logher)
•  Collaboratie en Verzet 1940 - 1945. Delen 1, 2 en 3 (Friedrich Weinreb)
•  Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum, 1941-1943 (Etty Hillesum)
•  De tas van Eva. Een uniek dagboek van een Joodse heldin (Donald Speelman en Dick Schaap)
•  Goethe in Dachau. Literatuur en werkelijkheid (Nico Rost)
•  Studies over de Joden vervolging (B. A. Sijes)
•  Boulevard des Misères. Het verhaal van doorgangskamp Westerbork (Jacob Boas)
•  Concentratiekampen. Systeem en de praktijk in Nederland (C.J.F. Stuldreher en H.A.V.M. van Stekelenburg)
•  Ondergang - De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940-1945 (Jacques Presser)
•  Kroniek der Jodenvervolging 1940-1945 (Abel J. Herzberg)
•  Geschiedschrijving als opdracht. Abel Herzberg, Jacques Presser en Loe de Jong over de Jodenvervolging (Conny Kristel)
•  Strepen aan de hemel (Gerhard L. Durlacher)
•  Terugkeer. Antisemitisme in Nederland rond de bevrijding (Dienke Hondius)
•  Na het kamp - Overlevenden en de strijd om herinnering (Jolande Withuis)
•  U wordt door niemand verwacht. Nederlandse joden na kampen en onderduik (Michal Citroen)
•  Om erger te voorkomen (Nanda van der Zee)
•  Tegen beter weten in. Zelfbedrog en ontkenning in Nederlandse geschiedschrijving over Jodenvervolging (Ies Vuijsje)
•  Na de ondergang. De herinnering aan de Jodenvervolging in Nederland 1945-1995 (Ido de Haan)
•  Voorbij de verboden drempel - De Shoah in ons geschiedenisbeeld (H.W. von der Dunk)