Verzet.org - Op zoek naar de ware Zigeuner (Wim Willems)

Afbeelding hiernaast: Priester Clément Le Cossec, pionier van de Evangelische Missie in Frankrijk en auteur van 'Mon aventure chez les Tsiganes' (1991)

Wie de Europese geschiedschrijving erop naslaat, treft zigeuners alleen in de voetnoten aan. Over de wijze waarop zij door de eeuwen heen hebben geleefd, gewerkt en gewoond, is nog altijd weinig bekend. Dat honderdduizenden tijdens de Tweede Wereldoorlog eenzelfde gruwelijk lot ondergingen als de Joden en andere slachtoffers van de nazi's, is pas laat en schoorvoetend erkend. Zigeuners lijken alleen als maatschappelijke paria's, ideale zondebokken of juist als romantische buitenstaanders tot de verbeelding te spreken. De wereld is door hen gefascineerd, maar tegelijkertijd leeft zij in angst voor deze 'ongewenste vreemdelingen'. Mensen zijn maar zelden in staat om zigeuners als wezens van vlees en bloed te beschouwen.

De vraag is waar die ambivalente houding, die de integratie van zigeunergroepen tot op de huidige dag in de weg staat, uit voorkomt. Welke (wetenschappelijke) opvattingen gaan erachter schuil? Om daar zicht op te bieden heeft Wim Willems de de evolutie van het Europese gedachtengoed over zigeuners in kaart gebracht: de stamboom van ons denken. Het is een fascinerende zoektocht geworden door de mentaliteits- en wetenschapsgeschiedenis, waarbij de wortels van de beeldvorming zijn bloot gelegd.

Op zoek naar de ware Zigeuner is een kritische reflectie op twee eeuwen zigeunerstudies, maar tevens een pleidooi om zigeuners de hun toekomende plek op het schouwtoneel van de Europese geschiedenis te geven.

Wim Willems (º1951), werkzaam bij het Leids Instituut voor Sociaal Wetenschappelijk Onderzoek aan de Rijksuniversiteit Leiden en huidig docent Sociale Geschiedenis aan de Universiteit in Den Haag. Zijn belangstelling gaat vooral uit naar de geschiedenis van ambulante groepen. Biografie en andere werken van Prof.dr. W.H. (Wim) Willems vind je hier

Peter Vermeersch 'De wortels van de problemen van de Roma' bron: Interaxis.org

Het is niet moeilijk om negatieve vooroordelen tegenover Roma te vinden in de volkscultuur, niet alleen in Midden- en Oost-Europa. De "Zigeuners" (Gypsies, Tsiganes, zoals ze door de niet-Zigeuners worden benoemd) worden als een "aparte" of "vreemde" groep gezien, een groep die nergens thuishoort, "niet te klasseren", vaak synoniem met "vijandig". En vijandigheid kan vermengd zijn met een ander extreem gevoel: afstandelijke fascinatie, romantisering, toekennen van magisch (duivelse) eigenschappen. Dit zijn extreme beelden die nog altijd terug te vinden zijn in publieke vertogen over het "anders-zijn" van de Roma. Het "cultureel verschil" dat men ervaart, is echter niet de oorzaak maar het gevolg van een negatieve stigmatisering. En het proces van stigmatisering op zich is sterk verbonden met opvattingen in het overheidsbeleid en met economische en politieke ontwikkelingen.

Prof.dr. Wim Willems schrijft dat in de 15de eeuw een criminaliserend beleid ten opzichte van rondtrekkenden en vagebonden werd ingevoerd. Outlaws werden immers gezien als verstoorders van de sociale en economische orde. De term Zigeuner was een etiket door de overheid uitgevonden om een in werkelijkheid zeer verscheiden en etnisch gemengde groep te categoriseren en te kunnen vervolgen. Een afwijkende economische status werd dus uitvergroot tot een onoverbrugbaar cultureel verschil. Dat Zigeuners een aparte (heiden, vreemde) categorie waren, werd gepopulariseerd met plakkaten en verordeningen.

Afbeelding hiernaast: Optreden van het Roemeense zigeunerensemble Taraf d’Haiduks in 2001

De vraag is of de Zigeuners werkelijk als een probleem werden aangevoeld, als een "bedreiging van de economische orde". Het tegendeel lijkt waar te zijn. David Crowe wijst erop dat voor de uitbreiding van het Osmaanse rijk over de Balkan en gedeelten van Midden-Europa, de Roma werden beschouwd als nuttige burgers. Behalve enkele vermeldingen over Zigeunerslaven in documenten uit Moldavië-Wallachije, wijst alles erop dat de meeste Roma in Midden-Europa, die metaalbewerkers, muzikanten of soldaten waren, niet werden vervolgd omwille van hun etnische afkomst. Het was pas wanneer er politieke of economische motieven opdoemden dat er een sterke etnische categorisering plaats vond. Zo werden bijvoorbeeld vanaf de zestiende eeuw in door de Turken veroverde gebieden in Midden-Europa, nieuwe wetten in het nadeel van de Roma uitgevaardigd en werden in het door de Turken bedreigde Koninkrijk Hongarije de Roma gezien als spionnen, als een soort van Turkse vijfde colonne. Niet alleen het beleid drong negatieve vooroordelen tegenover de Roma in de volkscultuur op. Ook de wetenschappelijke teksten, die meestal in opdracht van de beleidsvormers waren geschreven, oefenden een invloed uit op de volkscultuur.

Een belangrijk aspect van de beeldvorming rond Zigeuners is het gevolg van (pseudo-)wetenschappelijke onderzoek rond Zigeuners. Dominante zigeunerstudies, zoals die van Grellmannn (1783), zorgden er in het kielzog van het romantisch nationalisme voor dat de Zigeuners als een geheel werden gezien, als een "apart volk". Het optrekken van "natuurlijke" etnische grenzen door de wetenschap heeft verstrekkende gevolgen gehad voor het spontane denken over culturen in de twintigste eeuw. Het wetenschappelijk etnocentrisme van de 19de eeuw zag cultuurverschillen als verschillen in biologische diversiteit. Volgens deze theorie is elk verschil biologisch bepaald volgens netjes aflijnbare categorieën (rassen) en hebben de rassen een bepaalde natuurlijke hiërarchie. Het Nazisme uit de 20ste eeuw is een uitloper van dit doctrinair racisme en leverde voor de mensen die het etiket Zigeuner droegen de grootste ramp uit hun geschiedenis. Tussen 1941 en 1945 werden in de porajmos (het Romani woord voor holocaust) 500.000 mensen vermoord omwille van hun Zigeunerafkomst. De neiging van de overheden vandaag in Centraal-Europa om de Roma als een overkoepelend cultureel probleem te zien ("ze zijn nu eenmaal anders") sluit aan bij de idee van het nationalisme: "ze behoren niet van nature bij onze staten".

Zowel bij stigmatisering door overheid als door de wetenschap zien we dat de sociale constructie van Zigeuners als "aparte groep" vooral werd gemaakt door niet-Zigeuners. Bij deze constructie werd steeds het primordiaal standpunt gehanteerd. Dat was niet anders tijdens het communisme, met dat verschil dat de gediscrimineerde positie van de Roma toen werd verborgen achter een leugenachtig politiek discours van interetnische tolerantie. Het was de bedoeling van het communisme om de discriminatie van de Roma weg te werken door de Roma als etnische categorie weg te werken. Dit betekende gedwongen assimilatie: hen opvoeden tot arbeidersklasse en tewerkstellen in fabrieken. De Roma waren volgens het communisme een door het kapitalisme aangetaste groep (want ze hadden zich in het verleden vaak met handel bezig gehouden) die dus behoefte hadden aan hulp.

De bedoeling van het communistisch bewind om de Zigeuners te doen verdwijnen, een doel dat uiteindelijk bijzonder dicht bij dat van Nazi-Duitsland lag, leidde in praktijk tot het tegenovergestelde. Gedwongen assimilatie leidde tot verdrukking en gedwongen tewerkstelling leidde tot segregatie. De sociale verschillen werden groter, het "anders-zijn" van de Roma werd groter. In Hongarije bijvoorbeeld zag men dat de overheid heel wat geld verspilde aan een slecht "Zigeunerbeleid", als gevolg daarvan flakkerde op momenten van economische crisis de discriminatie tegenover Roma des te harder op. Het geassimileerd zijn van de Roma werd een propagandistische troef. In Roemenië onder Ceausescu bestonden Roma officieel niet, dus konden ze officieel ook niet gediscrimineerd worden. Deze manke redenering verdoezelde de realiteit van de discriminatie en was meteen ook een vrijbrief om te discrimineren.

Vervolging van Sinti & Roma (zigeuners) tijdens de Tweede Wereldoorlog

Relevante verwijzingen:
•  Vlaams Centrum Woonwagenwerk
•  zigeuners.startpagina.nl

Lees ook deze artikels op Verzet.org:
•  Eerste officiele delegatie homoseksuelen op herdenking in Breendonk
•  Vergeten Vervolgden: De vervolging van Roma en Sinti zigeuners

Lees ook deze film- en boekbesprekingen op Verzet.org:
•  DVD film: Gipsy Life: Sinti & Roma
•  Zigeuners in Vlaanderen (Jan H.C. Cuijle)
•  Het volk van Koka Petalo. De zigeuners in Europa (Dick Schaap en Wim Bont)
•  Kinderroof of zigeunerroof? Zigeuners in kinderboeken (Jean Kommers)
•  En men noemde hen Zigeuners... (Leo Lucassen)
•  Vreemd gespuis (Anne Frank Stichting)
•  En de violen zwegen - Een verhaal over de holocaust van de zigeuners (Alexander Ramati)
•  Een volk op doortocht. Zigeuners tijdens de Tweede Wereldoorlog (Jan Yoors)
•  Slechts weinigen kwamen terug. Sinti en Roma onder het nationaal-socialisme (Eric Goeman)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  De Zigeuners (Angus Fraser)
•  Op zoek naar de ware Zigeuner. Zigeuners als studieobject tijdens de Verlichting, de Romantiek en het Nazisme (Wim Willems)