Synopsis
 Afbeelding
hiernaast: leden van de verzetsgroep De Geuzen
Dit relaas, geschreven door drs. A. H. Paape, thans directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, is
gebaseerd op stukken uit de collecties van het instituut, en is aangevuld met gegevens uit onderzoek bij overlevenden. Het werd eerder uitgegeven als
Boekenweekgeschenk in 1965. Het wil bijdragen aan het levend houden van de herinnering aan de
vijf bezettingsjaren en aan de offers die gebracht zijn bij het
terugwinnen van de vrijheid. Copyright © 1965 en 1980 by Harry Paape; eerste druk 1980
Drs. A. H. Paape: "Nederland had, toen het in 1940 door Hitler overvallen werd, meer dan
een eeuw geen oorlog op zijn grondgebied gekend, geen vreemde bezetting ervaren. Zo goed als niemand had ook maar enige praktijk in on-
dergronds verzet tegen een oppermachtige heerser die beschikte over een
omvangrijk, deskundig en niets ontziend onderdrukkingsapparaat.
De verontwaardiging over de Duitse inval en de daarbij gebruikte methoden en de teleurstelling over de snelle capitulatie van het Nederlandse
leger, gekoppeld aan enig inzicht in wat een nazi-overheersing zou gaan
betekenen, leidden na de nederlaag bij velen tot een - meestal uiterst
vage - gedachte dat de strijd op de een of andere manier moest worden
voortgezet. Maar daar bleef het veelal bij. Slechts een enkeling ging onmiddellijk over tot de daad.
De Schiedamse onderwijzer Bernard IJzerdraat was een van die weinigen: al in de ochtend van 15 mei schreef hij zijn eerste opwekking tot
verzet. Een toevallige ontmoeting leidde enkele weken later tot het contact met enkele Vlaardingers die, na in machteloze woede de gevolgen
van het terreurbombardement op Rotterdam te hebben aanschouwd,
verlangend waren iets - wat dan ook - tegen de bezetters te ondernemen.
Zo ontstond de Geuzengroep. Terwijl de terneergeslagenheid, de verwarring en de onzekerheid over de toekomst bij de meeste Nederlanders
vooral leidden tot een houding van afwachten en met daadwerkelijk verzet nog slechts aarzelend door enkelen een voorzichtig begin werd ge-
maakt, groeide de Geuzengroep. Vooral in het Waterweggebied, maar
al snel met vertakkingen ver daar buiten. Tot midden november van het
eerste bezettingsjaar ontplooiden de Geuzen hun ondergrondse activiteiten op velerlei terrein. Toen sloegen de Duitsers toe:
De Geuzen en hun geschiedenis hebben na 1945 weinig aandacht gekregen. De betekenis van andere, latere, verzetsorganisaties werd veelal terecht - groter en belangrijker geacht. Maar de heel specifieke waarde
van hen, die in bet verzet het spits hebben afgebeten, werd lange tijd niet
gesignaleerd."
Toen in de ochtend van 14 mei 1940 het bericht doorkwam
dat koningin en regering naar Engeland waren vertrokken, beseften
velen: dit is het einde. Maar tegelijkertijd ontstond bij hen
de houding: ons leger is misschien verslagen, ons volk nog niet.
De tachtigjarige vrijheidsstrijd tegen de Spanjaarden kende iedere
Nederlander. De Geuzen waren toen de eersten in het verzet.
Dus Geuzen moeten we weer worden...
Op, of meteen na, 15 mei 1940 begon Bernard IJzerdraat (afb. rechts), leraar handenarbeid en schoonschrijven in Haarlem, met zijn anti-Duitse 'Geuzenactie'. Hij verspreidde het eerste illegale blad van Nederland: een vlugschrift getiteld 'Bericht no 2'. IJzerdraat voorspelde hierin de arbeidsinzet. Op zijn 'Bericht no 2' - het is de vraag of er ooit een nummer 1 heeft bestaan - liet IJzerdraat nog een hele reeks 'berichten van de Geuzenactie' volgen. Vanaf juli noemde hij zijn blad De Geus van 1940.
Op 13 maart 1941 werden achttien verzetsmensen, onder wie Bernard IJzerdraat, door een Duits vuurpeloton terechtgesteld. Bernard IJzerdraats Geuzenberichten waren aanvankelijk niet meer dan een handgeschreven blaadje, dat werd verspreid als een kettingbrief. Elke ontvanger van de brief werd geacht de berichten een aantal keren over te schrijven, en vervolgens de exemplaren naar verschillende adressen sturen, zodat steeds meer Nederlanders de berichten onder ogen zouden krijgen.
De naam 'Geuzen' herinnerde aan de heldhaftige strijd van de Geuzen tegen de Spaanse bezetters van de Nederlanden, in de tijd van Willem van Oranje, bijgenaamd de Zwijger (1533-1584).
IJzerdraat begon ook een 'Geuzenleger' op te bouwen, wat inhield dat hij kennissen van hem overhaalde om tot dat geheime leger toe te treden. De eerste taak van het Geuzenleger zou zijn: het verzamelen van wapens. Maar een van de Geuzen praatte zijn mond voorbij, en de hele groep werd opgerold. Op 13 maart 1941 werden vijftien Geuzen, onder wie IJzerdraat zelf, plus drie Februaristakers doodgeschoten op de Waalsdorpervlakte bij Den Haag.
Geuzenactie Bericht no. 2
De Geuzenactie is ingezet op 15 Mei 1940 te Amsterdam. Ons eerste bericht heeft nu al zelfs Nijmegen bereikt.
Nederland zal zijn vrijheidsberoving niet voor zoete koek opeten.
We weten wat ons te wachten staat. Al onze voorraden zullen
worden weggehaald, voedsel, kleding, schoeisel. Spoedig krijgen we
het bonnenstelsel voor alles en nog wat en daarna kunnen we
zelfs op de bonnen niets meer krijgen. Onze jonge mannen zullen
worden gedwongen elders te gaan werken voor den overweldiger.
We krijgen stellig spoedig een nieuwen Alva met bloedraad
en inquisitie (of een Quisling). Maar de Geuzenactie zal ons geleidelijk
organiseren en eenmaal zullen we, evenals in de tachtigjarige
oorlog onze vrijheid heroveren. Moed en vertrouwen. Ons land zal
geen onderdeel van Duitsland worden!
De Geuzenactie bestaat uit het volgende:
Schrijf elk bericht twee of meer keer volledig over met verdraaide
hand. Doe ongemerkt elk papiertje (ook dit exemplaar)
toekomen aan een betrouwbaar Nederlander, die weer hetzelfde doet
als gij. Onderbreek deze actie nooit, ook al krijgt ge soms
een bericht voor de tweede maal. Overal stellen we geheime agenten
aan. Spoedig hoort ge meer. Laat ieder deze geuzenplicht doen!
Eén voor allen, allen een!
Dit bericht is uitgezonden op 18 mei 1940.
Geschiedenis van het Verzet in Nederland
Relevante verwijzingen:
• Verzetsmuseum Amsterdam: In gesprek met Henk van Moock
• Verzetmuseum Amsterdam: Gerrit van der Veen en de PBC
• Hannie Schaft
• Eerebegraafplaats.nl
• Johannes Lambertes BONEKAMP 1914 – 1944
Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
• In dienst van hun naaste. Een stuk pilotenhulp in de Tweede Wereldoorlog (Bart M. Rijnhout)
• Geen leven zonder verzet. Het levensverhaal van Henk van Moock (Liesbeth van der Horst)
• Requiem voor het verzet (Herman Friedhoff)
• Nacht und Nebel: mijn verhaal uit Duitse gevangenissen en concentratiekampen (Floris B. Bakels)
• Verdrukking Verzet Victorie (M. Goote)
• Witte Ko. Herinneringen uit het gewapend verzet (Otto Kraan en Jan Brasser)
• Andijkers in verzet (Riekele Hovenga)
• Volk in verdrukking en verzet (J.W. Rengelink en I. Mug)
• De Geuzen. De eerste verzetsgroep 40-45 (Harry Paape)
• Bezetting en collaboratie - Nederland tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 (Hirschfeld)
• Frederik Weinreb - verzetsman en groot schrijver (Rene Marres)
• Collaboratie en Verzet 1940 - 1945. Delen 1, 2 en 3 (Friedrich Weinreb)
• Graven in de klei. Marokkaanse bevrijders van toen en de vrijheid van nu (Jan Durk Tuinier en Mohamed Achahboun)
• Hannie Schaft, haar rol in het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog (Sophie Poldermans)
• Het verborgen dorp. Ondergronds op de Veluwe 1943-1944 (Jeroen Thijssen)
• Als slachtoffers daders worden. De zaak van joodse verraadster Ans van Dijk (Jan Debrouwere)
• De bezetting in een notendop (David Barnouw)
• Soldaat in verzet - Jan Verleun (Do du Preez-Verleun en Pauline Wesselink)
• Een documentaire: De jaren 1940-45 (Drs. A.H.Paape en Han de Vries)
• Van Dolle Dinsdag tot Bevrijding (Ch. Whiting en W. Trees)
• In de schaduw van gisteren. Kroniek van het verzet in de jaren 1940-1945 (H. M. Van Randwijk)
• Vriend en vijand. Het aangrijpend verhaal over het verzetswerk op de Zwarte Plak (Bert Poels, bewerkt door Jan Derix)
• Waarheid en leugen in het verzet (Mathieu Smedts)
• Ik néém het niet. Hoogtepunten uit het verzet 1940/1945 (Evert Werkman)
• Vrouw in Verzet. Miet Pauw en de bezetting in Baarle (Els Hofker)
|
