Verzet.org - Belgisch Kongo. De dekolonisatie van een kolonie (Ivo Schalbroeck)

Afbeelding hiernaast: Patrice Emery Lumumba (Onalua, 2 juli 1925 - 17/18 januari 1961) was de eerste Eerste Minister van de Democratische Republiek Congo. Een ronde-tafelconferentie in januari 1960 in België besliste dat de onafhankelijkheid zou uitgeroepen worden op 30 juni 1960 en dat er in mei verkiezingen zouden worden georganiseerd. Lumumba en de MNC vormden de eerste regering op 23 juni 1960, met Lumumba als eerste minister en Joseph Kasavubu als president. Op 14 september 1960 pleegde kolonel Joseph Mobutu (later Mobutu Sese Seko) een staatsgreep met de hulp van Kasavubu en kwam zelf aan de macht. Lumumba werd op 1 december 1960 door Mobutu's troepen gearresteerd. Hij werd gevangen genomen in Port Francqui en geboeid naar Leopoldstad gevlogen. Lumumba werd vervolgens op 17 januari 1961 uit de militaire gevangenis in Thysstad nabij Leopoldstad weggebracht naar een 'veiliger' gevangenis in Jadotstad in Katanga, waardoor hij werd overgeleverd in de handen van zijn vijanden. Dezelfde nacht zou Lumumba samen met zijn twee kompanen geëxecuteerd zijn in nooit volledig opgehelderde omstandigheden. Zijn lichaam zou volgens sommige versies zijn opgelost in zwavelzuur, en werd nooit gevonden. In februari 2002 gaf de Belgische overheid toe "onmiskenbare verantwoordelijkheid te hebben gehad in de gebeurtenissen die tot Lumumba's dood hebben geleid", al wilde men niet de volledige verantwoordelijkheid opnemen. In juli 2002 werden er door de Verenigde Staten documenten vrijgegeven die de rol van de CIA in de moord op Lumumba onthulden. De CIA zou Lumumba's tegenstanders gesteund hebben met geld en politieke ondersteuning, en in Mobutu's geval zelfs met wapens en militaire training.

Ivo Schalbroeck: DIPENDA! Op 30 juni 1960 werd Belgisch-Kongo een onafhankelijke republiek. De enorme chaos die het land kort daarop in een diepe crisis stortte, en waarbij vele Kongolezen en enkele tientallen landgenoten het leven lieten, staan velen nog levendig voor de geest en zijn relatief bekend. Minder bekend daarentegen zijn de gebeurtenissen die aan de onafhankelijkheid van Kongo zijn voorafgegaan, m.a.w. het Kongolese dekolonisatieproces. Nochtans ligt hierin bet antwoord besloten op de vraag waarom de dekolonisatie van Kongo is mislukt ('mislukt' in die zin dat de democratische instellingen en bet bestuurlijk apparaat die België Kongo heeft geschonken vrijwel onmiddellijk na de onafhankelijkheid zijn ineengestort). Onrechtstreeks poogt dit boek een eerste, voorlopig antwoord op deze vraag te geven. Centraal in dit boek staat de dekolonisatiepolitiek die België tussen juli 1958 en juni 1960 heeft gevoerd.

Wij gaan er inderdaad van uit dat België pas in juli 1958, met de oprichting van de 'Werkgroep voor de studie van de politieke problemen in Belgisch-Kongo' door minister Petillon, is gestart met de voorbereiding van een emancipatiepolitiek. Het rapport van de Werkgroep zou later trouwens de basis vormen voor de regeringsverklaring van 13 januari 1959, waarin de krachtlijnen van bet Belgische dekolonisatiebeleid werden bekendgemaakt. De onafhankelijkheid van Kongo, op 30 juni 1960, nauwelijks anderhalf jaar later, vormt het eindpunt van dit boek.

Uit de begin- en einddatum van deze episode springen onmiddellijk 2 vaststellingen in het oog. Ten eerste dat België pas vrij laat is gestart met een ontvoogdingspolitiek, nl. op een ogenblik dat de naoorlogse dekolonisatiegolf reeds had geleid tot de onafhankelijkheid van verschillende kolonies op het Afrikaanse continent en dat de meeste andere koloniale mogendheden reeds vergevorderd waren met de voorbereiding van hun gebieden op de onafhankelijkheid. Ten tweede dat bet Kongolese dekolonisatieproces een uitzonderlijk kort verloop heeft gekend. Dit is des te merkwaardiger omdat Belgie tot het midden van 1958 de politieke vorming van de inlandse bevolkingen niet als prioritair heeft beschouwd - alle aandacht ging uit naar de beschavingspolitiek - en Kongo op 30 juni 1960 nauwelijks over eigen kaders beschikte. In die omstandigheden kon bet niet anders dat Kongo onvoorbereid de onafhankelijkheid inging. Het zijn precies deze 2 aspecten van de Belgische dekolonisatiepolitiek die in dit boek uitvoerig aan bod komen. Daarbij wordt nagegaan hoe deze politiek is gegroeid, welke factoren haar hebben beïnvloed en hoe ze onder de ministers Van Hemelrijck en De Schryver is geëvolueerd. Het is echter niet de bedoeling het proces te maken van het Belgische Kongo-beleid op bet einde van de jaren vijftig, maar wel om te achterhalen wat er in deze cruciale periode van de koloniale geschiedenis is gebeurd.

Dit boek is gedeeltelijk gebaseerd op onze eindverhandeling, De aanloop tot de Kongolese onafhankelijkheid. Feiten en interpretaties, (Leuven, 1983) o.l.v. Dr. Louis Vos. Her daarin verzameld feitenrelaas, met het oog op een analyse van de toenmalige pers in het licht van de heden bestaande kennis van de gebeurtenissen, vormt het uitgangspunt van deze publikatie. Het is gebaseerd op de belangrijkste werken die reeds over de onafhankelijkheid van Kongo zijn verschenen en het door het 'Centre de Recherche et d'Information Socio-Politique' (C.R.LS.P., Brussel) gepubliceerde bronnenmateriaal, aangevuld met getuigenissen door Georges-Henri Dumont, adviseur van wijlen Maurice Van Hemelrijck, de voorlaatste minister van Belgisch-Kongo, diens opvolger, minister van Staat August-Edmond De Schryver, en De Standaardhoofdredacteur Manu Ruys, die de ontwikkelingen in Kongo/Zaïre reeds van in de jaren vijftig op de voet volgt. Deze publikatie is dus in de eerste plaats een literatuurstudie, met enkele pogingen tot interpretatie van de gebeurtenissen, geformuleerd onder de vorm van hypothesen. Het boek is daarom niet bedoeld voor hen die reeds vertrouwd zijn met de problematiek rond de Kongolese dekolonisatie. Het richt zich tot een breder publiek dat zich interesseert voor de Belgische naoorlogse geschiedenis. Het wil voor hen een eerste kennismaking zijn met een boeiende episode uit ons recent verleden dat - vooral aan nederlandstalige zijde - wat stiefmoederlijk wordt behandeld.