Verzet.org - De kampen van Kongo. Arbeid, kapitaal en rasveredeling in de koloniale planning (Bruno De Meulder)

Afbeelding hiernaast: Arbeiderskamp van de U.M.H.K. te Lumumbashi in de jaren twintig

De kampen van Kongo behandelt een verborgen hoofdstuk uit het niet altijd zo fraaie Belgische koloniale verleden: dat van de arbeiderskampen. Ze werden door ontginningsmaatschappijen als Union Minière, Forminière en Kilo-Moto onder meer met geld van de Société Générale uit de grond gestampt. Ze leken sterk op concentratiekampen en zelfs maatregelen voor rasveredeling werden er niet geschuwd.

Bruno De Meulder levert de aanzet voor een andersoortige geschiedenis van de stedenbouw en ruimtelijke ordening. Door te pendelen tussen stedenbouw, economie, sociologie, geschiedenis, hygieneleer, geneeskunde en organisatieleer probeert hij de cultuurhistorische grondslag van de ontwikkelingen op ruimtelijk vlak te vatten.

De Meulder legt voor het eerst op een systematische wijze verbanden tussen de geschiedenis van de kolonie en die van het moederland, waarvan de kolonie een eigenzinnige spiegel vormt. Het moederland in een grimmige karikatuur.

Dit boek gaat specifiek in op de koloniale arbeiderskampen uit het in terbellum. In deze periode valt in Belgisch Kmgo, zo stelt menig vulgariserend werkje, alles in de plooi. Tijdens het regime van de Kongo Vrijstaat (1884-1908), Etat Indépendant du Congo (E.I.C.), dat eraan voorafgaat, werd in Kongo immers een ware holocaust aangericht. Chronisch gebrek aan financiële middelen en de: immense noodzakelijke investeringen voor de spoorweg en het administratief en militair apparaat brachten een heilloze spiraal van roofbouw en schaamteloze uitbuiting tot stand. Met de overdracht van de Vrijstaat aan België werd Kongo een gewone kolonie.

De ambitie van koning Albert I was het Leopoldistische schrikbewind weg te vegen door een voorbeeldig en humaan beleid, dat beschaving zou brengen in het hartje van het donkere continent. Het ging daarbij met enkel om een Wiedergutmachung, maar wellicht vooral om welbegrepen eigenbelang. De E.I.C. had immers regelrecht naar een economische impasse en een diplomatieke catastrofe geleid. Inruilen van de roofbouw voor een duurzame economische exploitatie bleek een noodzaak. De modelkolonisatie, die vooral tijdens het interbellum vaste vorm kreeg, was gebaseerd op een verregaande verstandhouding en samenwerking onder de drie pijlers van de kolonisatie: het kapitaal, de Staat en de Kerk. De industrialisatie die het kapitaal op gang moest trekken, werd daarbij voorgesteld als de motor van de ontwikkeling. Het was de industrialisatie die de voorbeeldige uitrusting van het land, de ontwikkeling van onderwijs en gezondheidszorg, de beschaving dus, moest financieren. Industrialisatie werd als het natuurlijke complement van beschaving afgedaan.

Deze zogenaamd natuurlijke samenhang wordt hier nader bekeken, niet in algemene of abstracte termen, maar integendeel door middel van zo concreet mogelijke gegevens. Het wonen is zo'n concrete en tevens geschikte graadmeter voor de problematiek. Indien de industriele ontwikkeling concreet op het koloniale terrein wordt nagegaan, blijkt de introductie van bet arbeiderskamp de belangrijkste en haast exclusieve innovatie te zijn van de Belgische kolonisatie tijdens de tussenoorlogse periode. De proletarisatie die gepaard ging met de industrialisatie, vond plaats in kampen. De Belgische kolonisatie bracht amper steden - die doorgaans als summum van beschaving worden gezien - voort. Het gros van de bouwproductie tijdens de modelkolonisatie bestond ontegensprekelijk uit kampen. Her is een wat wrange conclusie, maar het kamp maakte blijkbaar het medium van de beschaving uit. Ook de hoofdmoot van het bouwvolume van de Union Miniere du Haut-Katanga, het paradepaard van her Belgische kolonialisme, bestond uit kampen.

In dit boek wordt het beschikbare materiaal met betrekking tot deze nuchtere vaststelling samengebracht en gestructureerd. De koloniale arbeiderskampen waar het hier over gaat, zijn het onmiddellijke antwoord op het prangende huisvestingsvraagstuk dat de plotselinge industrialisatie van Centraal-Afrika meebracht. De context, hartje Afrika, zorgt er in dit geval voor dat men tot de essentie van het vraagstuk en zijn oplossing doorstoot.

BRUNO DE MEULDER (1960) is verbonden aan het departement architectuur, stedenbouw en ruimtelijke ordening van de K.U. Leuven.