Verzet.org - E.D.Morel tegen Leopold II en de Kongo-Staat (A. M. Delathuy)

Edmund Dene Morel (Parijs, 10 juli 1873 - Bovey Tracey (Devon), 12 november 1924) was een Britse journalist, auteur en socialistische politicus. Hij leidde een campagne tegen slavernij in De Congolese vrijstaat door middel van kranten zoals West African mail, samen met Roger Casement en de Congo Reform Association.

Edmund Dene Morel de Ville, die na zijn jongelingsjaren door het leven zou gaan als E. D. Morel, werd geboren in Parijs in 1873 als enig kind van de Franse ambtenaar Edmond Morel de Ville en zijn Engelse echtgenote Emmeline de Horne, die afstamde van een Vlaams echtpaar dat in de tijd van de hertog van Alva uit de streek van Ieper naar Engeland was uitgeweken. Edmund Dene was amper vier jaar oud toen zijn vader overleed. Hij werd opgevoed door zijn moeder die voor hem in Parijs de kost wist te verdienen tot hij zestien was, terwijl hij school ging in Engeland en zijn vakanties doorbracht in Frankrijk. In 1889 moest hij, omwille van de verslechterende gezondheidstoestand van zijn moeder, zijn studies afbreken en startte hij als klerk in een Amerikaanse bank in Parijs. Maar moeder en zoon Morel hunkerden naar Engeland; zij verlieten Frankrijk voorgoed in 1891 en gingen zich vestigen in Liverpool waar Edmund een kleine kantoorjob vond bij de bekende scheepvaartmaatschappij Elder Dempster.

Dat was omstreeks de tijd dat die maatschappij een vervoercontract met de Kongostaat afsloot betreffende een regelmatige verbinding Antwerpen - Matadi. Zo kwam het dat de jonge Morel, na amper een week dienst bij Elder Dempster, met dit in 't Frans gestelde vervoercontract te maken kreeg, omwille van zijn kennis van die taal. Dat was de tweede schakel in de ketting van het lot dat zijn leven aan Kongo zou binden. De eerste schakel was acht jaar tevoren ontstaan, toen hij voor zijn oom E. Philipps een in het Frans gesteld dienstcontract met de AIA moest vertalen, een contract dat de man met de dood bekocht enkele weken na zijn aankomst in Kongo.

Zoals te Liverpool de j onge Stanley 33 jaar tevoren gefascineerd was geweest door Noord-Amerika, zoals Stokes er de lokroep had gehoord van Oost-Afrika, zo kwam Morel er in de ban van West-Afrika. Liverpool, dat in de achttiende eeuw drie zevenden van de transatlantische slavenhandel voor zijn rekening had genomen, was vol van Westafrikaanse tradities, en de Elder Dempsterkantoren waren er het brandpunt van de Brits-Westafrikaanse betrekkingen. Morel had de handen vol met zwarte personeelsleden van Elder Dempster.

In 1881 werd hij clerk bij Elder Dempster een Scheepvaart bedrijf uit Liverpool. In 1883 begon hij artikelen te schrijven tegen het Franse protectionisme. Hij stond kritisch tegenover het Foreign office omdat die de Afrikaanse decolonisatie bewegingen niet steuden. Zijn visie op Africa werd beïnvloed door de boeken van Mary Kingsley die sympathie had voor Afrikaanse mensen en andere culturen, iets wat zeldzaam was in die tijd. Elder Dempsterhad een scheepscontract met de Congo vrijstaat voor de lijn tussen Antwerpen en Boma. Groepen zoals de Aborigines Protection Society waren reeds een campagne begonnen tegen de veronderstelde wreedheden in Congo. Omdat Morel Frans kende werd hij naar België gestuurd waar hij de interne documenten van de Congo Vrijstaat kon inkijken. Hij ontdekte algouw dat schepen naar Congo enkel geweren en explosieven meenamen terwijl schepen vanuit Congo geladen waren met rubber en ivoor. Daarom begon hij te vermoeden dat Leopolds politiek onmenselijk was. Volgens de Gentse prof. Daniël Vangroenweghe bracht de exploitatie van het latere Evenaarsdistrict en op het Kroondomein, dat een "privébezit" was van Leopold II hem vijf miljard huidige Belgische frank opbracht, hoofdzakelijk uit rubber.

De winsten van de exploitatie van rubber rechtstreeks door de staat en door de maatschappijen als de Anglo-Belgian India rubber Company (ABIR) waarin de staat de helft van de aandelen bezat, waren fenomenaal. Deze oorspronkelijke aandelen van de ABIR bedroegen in 1892 500 goudfrank. In 1903 was de beurswaarde van een aandeel 15.000 goudfrank. De maatschappij zag zich genoodzaakt tienden van aandelen uit te geven om de burgerij toe te laten aandelen te kunnen kopen. Het uitgekeerd dividend in 1892-1894 bedroeg 1 frank. In 1903 was het uitgekeerd dividend 1.200 fra,k; wat meer dan het dubbel is van de originele waarde van het aandeel zelf. De enorme winsten van het Kroondomein, van de ABIR en van andere rubbermaatschappijen kwamen voort uit dwangarbeid, zodat het evenaarsgebied een groene hel was. De omvang van de verwoestingen, gepaard met hongersnood, voortvloeiend uit dwangarbeid en vlucht, samen met de ongewilde invoer van nieuwe kwalen zoals de pokken en de slaapziekte, hebben tussen 1880 en 1920 de bevolking van de hele kolonie waarschijnlijk met de helft verminderd.

In 1900 begon Morel met een reeks artikelen in het weekblad Speaker. Hij begon zich te realiseren dat Leopold II een systeem van dwangarbeid en slavernij opgezet had in Congo. In 1902 nam hij ontslag bij Elder Dempster om zijn campagne verder te zetten. In 1903 begon hij zijn eigen krant de West African Mail en in die periode schreef hij zijn eerste boek Affairs of West Africa. In 1903 stemde het Britse House of Commons een resolutie over Congo. Daarop werd de Britse consul in Congo Roger Casement uitgezonden ter inspectie. Zijn report uit 1904 bevestigde de vermoedens van Morel. Casement overtuigde Morel tot de oprichting van een organisatie die zich met deze kwestie zou bezighouden; de Congo Reform Association.

Deze vereniging kreeg de steun van schrijvers zoals Joseph Conrad (zijn boek heart of darkness was geïnspireerd op een reis naar Congo), Anatole France, Arthur Conan Doyle en Mark Twain. Conan Doyle schreef The Crime of the Congo in 1908 en Mark Twain leverde de beroemdste bijdrage met zijn King Leopold's Soliloquy. De beste helpers van Morel waren misschien wel de missionarissen die hem ooggetuigenverslagen en foto's van de wreedheden bezorgden zoals de Amerikaan William Morrison en William Henry Sheppard en de Engelsen John Harris en Alice Harris. De chocolade millionair William Cadbury, een quaker, was één van zijn belangrijkste financiële helpers. De Franse journalist Pierre Mille schreef een boek met Morel en de Belgische socialist Emile Vandervelde zond hem copijen van de Belgische parlementaire debatten. In 1905 wonnen de activisten en een onderzoekscommissie ingesteld door Leopold Ii onder externe druk, gaf de wreedheden van het coloniale bestuur toe. In 1908 annexeerde de Belgische staat Congo en kwam de colonie onder de soevereiniteit van het Belgisch Parlement. Na 1911 eindigde Morel zijn campagne.