Verzet.org - Congo Made in Flanders? Koloniale Vlaamse visies op 'blank' en 'zwart' in Belgisch Congo (Ceuppens)

Dit boek levert een aanzet tot het in kaart brengen van de Vlaamse gemeenschap in Belgisch Congo na de Tweede Wereldoorlog. In het eerste deel staat vooral de invloed van Vlaamsgezindheid op Congolese culturen, etniciteiten en talen centraal. Om die vraag te duiden wordt ook aandacht besteed aan de plaats die koloniale Vlamingen zichzelf toedachten in de biraciale maatschappij die Belgiseh Congo grotendeels was.

In het tweede deel van het boek wordt de aandacht verschoven naar het post-koloniale Vlaanderen. Tijdens de koloniale periode dachten Nederlandstaligen dat zij minder racistisch waren tegenover Congolezen dan Franstaligen. In het post-koloniale Belgie hoort men vaak beweren dat Nederlandstaligen racistischer zijn dan Franstaligen, hoewel als voorwerp van dat racisme eerder moslimimmigranten en hun afstammelingen worden vernoemd dan Congolezen. Het boek analyseert racisme als een meervoudig, complex fenomeen in relatie met de verschillende politieke en economische machtsverhoudingen in het koloniale Congo en het post-koloniale Vlaanderen.

De tragiek van het paternalisme (Recensie – leesidee nr 9/2003 – door Chris Bulcaen)

Paternalisme is niet het onderwerk van deze studie maar blijft wel het voornaamste probleem in de analyse van het verband tussen Vlaamsgezindheid en kolonialisme. Het was Bambi Ceuppens opgevallen dat vele prominente Vlaamse kolonialen betrokken waren bij de Vlaamse beweging, hoewel dat in de geschiedschrijving erover nauwelijks aan bod komt. Ze vroeg zich af of er soms een bijzondere Vlaamsgezinde koloniale visie was – iets waar sommigen op lijken te duiden wanneer ze stellen dat de Vlaamse kolonialen veel dichter bij de Congolezen stonden (en minder racistisch waren) dan de Franstaligen. Na analyse van een grote hoeveelheid teksten en interviews met een aantal Vlaamse kolonialen, argumenteert Ceuppens dat er geen specifiek Vlaamsgezinde koloniale visie was maar dat het koloniale vertoog van Vlaamse en Vlaamsgezinde kolonialen gesitueerd moet worden in het bredere koloniale discours waar het zich niet van afzet, en bijgevolg niet zomaar gelijkgeschakeld kan worden met de retoriek van de Vlaamse beweging in België.

De “unieke culturele configuratie” van de koloniale Vlaamse gemeenschap manifesteert zich pas na de Tweede Wereldoorlog en dan nog vooral op het vlak met de Vlaamse Vriendenkringen en het tijdschrift “Band”. Die beperking tot het culturele is een gevolg van de afwezigheid van politieke rechten voor kolonialen in Belgisch Congo (o.m. geen stemrecht). De koloniale Vlaamse gemeenschap wist wel enkele (taal)rechten voor zichzelf af te dwingen, maar kwesties zoals de taalstrijd en onderwijs waren onderwerp van een intern discours onder de kolonialen. De overgrote meerderheid van de Vlamingen en Vlaamsgezinden bekommerden zich net als de Franstaligen om prestige en gezag, orde en zuiverheid, en het fundamentele verschil met de Afrikaanse bevolking, kortom het koloniale belang. Wel maakten ze gebruik van de terminologie en ideeën van de Vlaamse beweging – bv. De nadruk op culture waarden en gewoontes – om die structurele ongelijkheid te staven. In een paar gevallen, waaronder de “Mongo-nationalisten” missionarissen Edmond Boelaert en Gustaaf Hulstaert, werden die ideeën verder uitgewerkt tot een anti-koloniaal pleidooi, d.w.z. een pleidooi tegen het toenmalige koloniale beleid en voor de appreciatie van de inheemse culturen. Maar ook hun houding was, als gevolg van de nadruk op missionering, paternalistisch. Ceuppens besteedt heel wat aandacht aan de verschillende visies onder de Vlaamse Kolonialen, maar benadrukt toch steeds opnieuw het gemeenschappelijke kolonialisme en paternalisme.

Ceuppens noemde de Belgische kolonie een onmiskenbaar systeem van apartheid waarin de verhoudingen tussen Belgen en Congolezen op weliswaar verschillende, maar allemaal fundamenteel paternalistische manieren ingevuld worden. Ze bespreekt eerst de paternalistische houding in het vooroorlogse Katholieke Vlaanderen want de houding van de burgerij tot de arbeidersklasse vertoont alle kenmerken van de verhoudingen tussen Belgen en Congolezen. Die patronen worden getransporteerd naar de kolonie en gebetonneerd in de economie, wetgeving en ideologie. Congolezen zijn per wet ‘onderdanen’ en geen ‘burgers’ (al moeten ze wel belastingen betalen) en kunnen zich dus niet politiek emanciperen. ‘Onderdanigheid’ wordt van hen vereist in de economische en sociale relaties - opvallend is de verwachting en zelfs de eis dat Congolezen zich (ook vandaag nog) dankbaar zouden tonen voor alles wat de kolonisatie hen bracht. Het paternalisme is uiteindelijk blind en daardoor tragisch: “koloniale Belgen begrijpen niet dan ‘hun’ Congo niet van hen is, maar slechts een projectie op de veelheid aan Congolese realiteiten die zich noch kennen noch begrijpen” – en Ceuppens benadrukt hoe die tragiek ook vandaag nog geldt voor ex-kolonialen.

Het paternalisme “ziet zichzelf ook niet” en reageert fel wanneer de Congolezen een eigen, afwijkende visie uiten, zich op allerlei wijzen verzetten en bepaalde rechten opeisen. ‘Opstandige’ reacties van Congolezen begrijpt, aanvaardt men niet: dr. Mottoule van Union Minière vindt dat stakende arbeiders, van wie hij dacht dat ze zo gehoorzaam waren, maar moeten neergeschoten worden; évolués worden door bijna alle Belgen beschimpt en gewantrouwd; Lumumba is een ondankbare, gedrogeerde manipulator; de ‘brave’ Congolezen worden door buitenlanders opgestookt etc. Het koloniale project stelt dat het de Congolezen wil ontwikkelen, maar ‘ontwikkelde’ Congolezen worden systematisch bespot en klein gehouden. Het respect voor Congolezen en hun culturen waarvoor sommigen, waaronder Vlamingen en Vlaamsgezinden, pleiten wordt uiteindelijk ook ondergeschikt aan de belangen en privileges van de Belgen. Bij uitbreiding onderstreept de auteur dat cultuurrelativisme en pleidooien voor interculturele verschillende en diversiteit, toen en nu, vaak geuit worden om de eigen superioriteit en belangen te vrijwaren. Patronen van paternalisme en racisme vinden hun oorzaak in de politieke economie, in de bij wet en ideologie onveranderlijke sociaal-economische verhoudingen tussen koloniale heersers en Congolese onderdanen.

Bambi Ceuppens (1963) studeerde Afrikaanse Talen en Geschiedenis aan de Universiteit Gent en Sociale en Culturele Antropologie aan de Katholieke Universiteit Leuven. Zij heeft een PhD in Social Anthropology van de University of St Andrews (Schotland). Zij doceerde aan de universiteiten van Edinburgh, Manchester en St Andrews en is momenteel Postdoctoraal Navorser in de vakgroep Afrikaanse Talen en Culturen van de Universiteit Gent. Haar essay "Onze Congo? Congolezen over de kolonisatie" (2003) werd uitgegeven bij het Davidsfonds.