Na het begin van Operatie Toorts van 8 november 1942 waarbij Brits-Amerikaanse legers ontschepen in Noord-Afrika en optrekken vanuit Casablanca naar Algerije en Tunesië. In het voorjaar van 1943 zullen zij het Afrika Korps o.l.v. de Duitse Maarschalk Erwin Rommel zware nederlagen toebrengen. Drie dagen na de ontscheping van de Geallieerde Legers in Noord-Afrika, 11 november 1942, wordt het Vichy-regime door de nazi's opzij geschoven en wordt het tot dan relatief vrije Zuid-Frankrijk, de zgn. 'Zone Libre', ingelijfd bij het Derde Rijk. Vanaf dan breken er de volgende zeven maanden zware tijden aan voor het verzet die in de voormalige Zone Libre voornamelijk actief waren binnen de verzetsgroepen Libération-Sud, Combat en Franc-Tireur.

Jean Moulin wordt belast met de taak om te trachten al deze verzetsgroepen in een stevig samenwerkingsverband te brengen onder de naam Mouvements Unis de Résistance (MUR). Op 27 januari 1943 ondertekenen de verzetsleiders het akkoord dat Moulin (codenamen 'REX' en 'MAX') hen had voorgelegd. Moulin trekt op 14 februari 1943 opnieuw naar Londen om met generaal De Gaulle overleg te plegen. De Geallieerden zijn in hoog tempo begonnen aan de opbouw van een reusachtig invasieleger dat pas op 6 juni 1944 zal ontschepen op de stranden van Normandië in Frankrijk. De Gaulle wil het Franse verzet volledig inschakelen als een geheim leger in dienst van de nakende D-Day. Moulin krijgt nieuwe instructies en keert op 20 maart 1943 terug naar Lyon.

Ook de nazi's zijn op de hoogte van het gevaar van de nakende invasie en de ondersteunende en saboterende rol die het Franse verzet moet vervullen aan de zijde van de bevrijders en dan vooral de periode direct voorafgaand aan de Bevrijding. Om het verzet aan te pakken en eveneens de Jodenjacht te organiseren in Zuid-Frankrijk waar vele Joden tot november 1942 waren heen gevlucht, wordt de beruchte SS-Hauptsturmführer Klaus Barbie (1913-1991) vanuit Nederland naar het Franse Dyon gezonden. Barbie was in 1940 eerst naar Den Haag en toen naar Amsterdam gezonden waar hij de klopjacht en deportatie van de Joodse gemeenschap van Amsterdam organiseerde. Barbie werd al snel berucht om zijn wrede methodes. Toen een Joods-Duitse ijsverkoper hem niet juist salueerde knuppelde Klaus Barbie hem in het openbaar dood. Zijn collega kreeg de kogel. Voor deze gruweldaad ontving Klaus Barbie zijn eerste IJzeren Kruis. Barbie zal het meest berucht worden door het aanhouden van belangrijke verzetsleiders en dan vooral door de moord op Jean Moulin. Zijn bijnaam de Slager van Lyon zal hij 'verdienen' toen op bevel van Klaus Barbie op 6 april 1944 de Gestapo binnenviel in het weeshuis van de gemeente Izieu en er 44 Joodse kinderen liet oppakken. Op één na werden zij allemaal vermoord in KZ Auschwitz of stierven voor het vuurpeleton.

Afbeelding links: antisemitische poster op een tentoonstelling te Parijs

In november 1942 neemt Barbie, als kersverse locale hoofd van de Gestapo, zijn intrek in Hôtel Terminus te Lyon. Hij had rondom zich een staf van 25 geharde officieren verzameld. Zijn actieterrein strekte zich niet enkel uit tot Lyon maar ook over het ganse gebied van de Jura alsook de politiedepartemten van Hautes-Alpes en Grenoble. Klaus Barbie en zijn Sectie 4 deporteerden duizenden Joden naar concentratiekampen en honderden Fransen die verdacht werden van verraad en vele verzetsleden werden vermoord. Zelfs willekeurige burgers op de straat liepen kans opgepakt te worden door Barbie en naar zijn kantoor in het chique Hôtel Terminus gebracht te worden, om te worden gefolterd totdat ze iets belangrijks zeiden of totdat Barbie verveeld raakte. De ondervragingsmethoden in het Hôtel Terminus waren bijzonder wreed, Barbie gebruikte zwepen, knuppels, amputaties, uithongering en onderdompeling in een bad tot het slachtoffer buiten bewustzijn raakte. (Hôtel Terminus bestaat nog steeds maar sinds 1989 onder de naam "Hôtel Pullman Perrache" en sinds 1996 als "Grand Hôtel Mercure Château Perrache".)

In de jacht op communisten, verzetsleden en Joden, werd Barbie gretig bijgestaan door de MILICE. De MILICE was niets meer of minder dan de Franse GESTAPO. Deze organisatie was opgezet na een overduidelijke wenk van Hitler zelf aan de Vichy-leider Pierre Laval, dat er in Frankrijk een krachtige en efficiente eenheid ter bestrijding van het `terrorisme' (lees: het verzet, het Franse La Résistance) diende te komen. De MILICE werd gevormd door Emile-Joseph Darnand (1897-1945), die net zoals Maarschalk Pétain een oorlogsheld uit de Eerste Wereldoorlog was. Darnand schopte het bij de Franse afdeling van de Waffen-SS dra tot SS-Obersturmführer. Al in 1941 gaf hij gevolg aan Pétains oproep - `een nieuwe geest' - door het stichten van een door-en-door fascistische organisatie, Le Service d'Ordre Légionnaire, met het doel "...te strijden tegen de democratie, tegen de Gaullistische dissidentie en tegen de 'Joodse plaag'."

Joseph Darnand (afb. rechts) was het ideale nazi-instrument. Met zijn vuurpelotons deed hij de ronde langs de Franse gevangenissen, hield geheime rechtszittingen en sprak `doodvonnissen' uit, om die vervolgens zelf uit te voeren. In Lyon, waar de MILICE werd aangevoerd door Joseph Lecussan, trad deze moordenaarsbende wel heel bloeddorstig en wreed op met z'n executies in het diepste geheim en in nauwe samenwerking met de Gestapo. Lecussans rechterhand, Paul Touvier, had de leiding over een peloton van circa dertig leden van de MILICE; en hij trad zo gruwelijk op dat hij eens zelfs door de Vichy-gendarmerie werd gearresteerd en pas vrij werd gelaten na tussenkomst van de GESTAPO. Eind 1943 telde de Milice al 35.000 leden en wordt SS-Sturmbannführer Darnand in december '43 hoofd van de [geheime] politie van Vichy. Na de Tweede Wereldoorlog zal Darnand naar het buitenland vluchten waar hij in Italië door de Geallieerden werd opgepakt. Darnand, één van de grootste oorlogsmisdadigers die Frankrijk ooit had gekend werd op 3 oktober 1945 ter dood veroordeeld en op 10 oktober 1945 geëxecuteerd.

In maart 1943 begint zich het net rondom het Franse verzet in Zuid-Frankrijk dat door Barbie werd opgezet te sluiten. Op het ogenblik dat Jean Moulin nog in Londen is worden op 13 maart 1943 een twintigtal verzetleden, waaronder drie verzetsleiders van de militaire sectie van Libération-Sud, gearresteerd. Raymond Aubrac (codenamen François Vallet en Aubrac), Serge Asher (codenaam Ravanel) en Maurice Kriegel (codenamen Fouquet en Valrimont) worden opgesloten in de Saint-Paul gevangenis en ondervraagd door leden van de Gestapo. Aubrac wordt twee maanden later, 13 mei 1943, weer vrijgelaten en duikt weer onder in de clandestiniteit. Echter niet voor lang...

René Hardy, dubbelagent of verrader?

Op 7 juni 1943 werd de Franse verzetsman René Hardy (alias Didot) opgepakt door de Gestapo, verhoord door Klaus Barbie en was blijkbaar nogal vrij snel tot bekentenissen over gegaan. Twee dagen later, 9 juni 1943, wordt de chef van l'Armée Sécrête generaal Charles Delestraint opgepakt door de Gestapo, waarschijnlijk als gevolg van het verraad van René Hardy (codenaam Didot). Delestraint wordt verhoord en zwaar gefolterd en zal later in juli 1943 als Nacht und Nebel-gevangene gedeporteerd worden naar KZ Struthof in de Elzas. In september 1944 wordt hij overgebracht naar KZ Dachau waar hij op 19 april 1945 zal worden vermoord, nauwelijks tien dagen voor de bevrijding van het kamp door de Amerikanen. Jean Moulin roept een crisisvergadering bijeen om ondermeer een vervanger aan te duiden voor Delestraint. Die meeting zou doorgaan op 21 juni 1943 in de dokterspraktijk Dr. Frédéric Dugoujon op de Place Castellane in Caluire, een heuvelachtige voorstad van Lyon.

Nauwelijks zijn de verzetsleiders onder leiding van Jean Moulin samengekomen wanneer een Duits Sonderkommando onder aanvoering van Klaus Barbie, binnenvalt en alle aanwezigen arresteert. Acht leiders van het verzet waaronder Jean Moulin, kolonel Emile Schwarzfeld (codenaam Blumstein), André Lassagne, Henri Aubry, Bruno Larat en Raymond Aubrac werden opgesloten in de beruchte gevangenis Montluc te Lyon. Ook Kolonel Albert Lacaze, de gedoodverfde opvolger van Delestraint, behoorde tot de gearresteerden. Het enige aanwezige verzetslid dat wel onmiddellijk weer werd vrijgelaten was... René Hardy! De bijeenkomst en haar rampzalige afloop zijn omgeven met raadsels en tegenstrijdigheden, die al eerder hebben geleid tot speculaties omtrent Hardy's al dan niet vermeende 'verraad'. Tot op heden blijft de Affaire Caluire de Fransen beroeren en wordt het mysterie in Frankrijk op dezelfde hoogte geplaatst als de moord op de Amerikaanse president John F. Kennedy op 22 november 1963 in Dallas (Texas).

De verzetsmannen werden in de gevangenis zwaar gefolterd en door Klaus Barbie persoonlijk hard aangepakt. Jean Moulin (afb. rechts) zal het niet overleven. In juli 1943 besloot Barbie om Jean Moulin, op dat ogenblik meer dood dan levend, naar Berlijn over te brengen en als trofee aan Hitler te schenken. Het is niet geheel duidelijk hoe Moulin is gestorven (vermoord of overleden aan zijn verwondingen?) Hij werd tijdens zijn transport misschien in Metz vermoord, om tenslotte in Frankfurt op 8 juli 1943 voor dood te worden aangetroffen.

Over de omstandigheden en het tijdstip van de dood van Jean Moulin bestaat nog steeds controverse. Vele jaren later werden er enkele documenten teruggevonden die zijn dood bevestigen tijdens het transport vanuit Frankrijk naar Duitsland op 8 juli 1943. Het enige document van Duitse officiële zijde is dit overlijdensrapport waar zijn dood werd vastgesteld tijdens een tussenhalte op het station van Metz, dit ten gevolge van een cardiaquale crisis [Herzlähmung = hartstilstand]: "Todanzeige, Metz, 2 Februar 1944: Jean-Pierre Moulin; Präfekt; 20. Juni 1899, Beziers Dep. Herault Frankreich; franz. ; 8. Juli 1943, 2 Uhr Metz, Hauptbahnof; Herzlähmung."

Een andere nota gehandtekend door een Duitse dokter bevestigt het tijdstip en de plaats van zijn overlijden: "Ik, ondergetekende, dokter in de geneeskunde, dokter-majoor Beschke, bevestig hiermee dat de gevangene J-P Moulin tijdens het transport van Parijs naar Duitsland is overleden, op datum van 8 juli 1943 omstreeks 2 uur. Aan de hand van de daaropvolgende autopsie die door mij werd uitgevoerd, is zijn dood waarschijnlijk te wijten aan een hartinfarct." Voor het uitschakelen van Jean Moulin wordt aan Barbie het IJzeren Kruis met Zwaarden persoonlijk uit de handen van Hitler uitgereikt. Jean Moulin werd na de oorlog begraven op de beroemde begraafplaats Père-Lachaise te Parijs. Op 19 december 1964 werd zijn as overgebracht naar het Panthéon in Parijs.