Verzet.org - Pius XII en de vernietiging van de Joden (Dirk Verhofstadt)

Vijftig jaar geleden, op 9 oktober 1958, stierf Pius XII, de meest besproken paus uit de wereldgeschiedenis. De katholieke kerk en vooral de Romeinen rouwden om het verlies van de man die de Heilige Stad quasi ongeschonden door de oorlog had geleid. Velen beschouwden hem als een van de grootste pausen ooit, tot Rolf Hochhuth in 1963 zijn controversiële toneelstuk Der Stellvertreter publiceerde. Hochhuth beschuldigde Pius XII ervan dat hij niets ondernomen had om de jodenvervolging aan te klagen, laat staan te stoppen. Sindsdien discussiëren historici over de rol van deze paus ten aanzien van het lot van de Joden voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. In welke mate was Pius XII op de hoogte van de uitroeiing van de Joden? En hoe reageerde de hoogste morele leider in de wereld daarop?

Deze vragen zijn opnieuw actueel. Ten eerste omdat het Vaticaan volop bezig is Pius XII heilig te verklaren. Ten tweede omdat de katholieke kerk nog steeds geen medeverantwoordelijkheid heeft genomen. Tot slot omdat de laatste rechtstreekse getuigen van deze dramatische gebeurtenis aan het verdwijnen zijn. Het blijft noodzakelijk om de mechanismen die tot de Holocaust geleid hebben, bloot te leggen en er lessen uit te trekken.

Dirk Verhofstadt gaat in op de houding van Pacelli en latere Pius XII tegenover de machtsgreep van Hitler, het antisemitisme van de verschillende Kerken, de ondergang van de katholieke Centrumpartij, het concordaat tussen nazi-Duitsland en het Vaticaan, de encycliek Mit Brennender Sorge, het paganisme, het nationaal-socialistisch onderwijs, het T4-programma (de moord op fysiek en mentaal gehandicapten), de inval in Polen, de Operatie Barbarossa, de Joden in Nederland, priester-president Tiso van Slowakije, de Ustasa in Kroatië, de deportatie van de Joden uit Rome, de Hongaarse Holocaust, de hulp aan oorlogsmisdadigers, het verzet tegen het nazisme, de weigering van de kerk om ondergedoken joodse kinderen terug te geven, het falen van de geallieerden, het antisemitisme na de Holocaust, en de morele schuldvraag van de kerk en de paus.

Uit het voorwoord van Dirk Verhofstadt [blz. 12-13]:

"[..]Het was immers in het christelijke Europa dat zich de grootste moordpartijen in de geschiedenis hebben voorgedaan, aangericht door mensen die in naam van God en van hun vermeende superioriteit ten strijde trokken tegen de andersdenkenden, dc ongelovigen, de volksvreemden, of de zogenaamde 'Untermenschen'. Op het Europese vasteland zijn het liberalisme, en met het liberalisme het individualisme en het kosmopolitisme, in de eerste decennia van de twintigste eeuw ten onder gegaan. De mens werd toen niet langer beschouwd als een kantiaans doel op zich, maar als een middel ten bate van één Volk, één Vaderland, één Partij, één Führer, één Geloof. Het kosmopolitische wereldburgerschap moest het veld ruimen voor een eng nationalisme. In plaats van de grenzen neer te halen trok men er nieuwe op.

Ook de katholieke Kerk speelde daar een belangrijke rol in. Zij huiverde niet alleen voor het atheïsme van het communisme en het socialisme, maar evenzeer voor het individualisme dat gepropageerd werd door de liberale democratie. In de negentiende en het begin van de twintigste eeuw zag de Kerk vol afkeer naar de opmars van de moderniteit, het kritisch rationalisme en de seculariteit. Ze zag met lede ogen hoezeer ze haar greep verloor op de wereldlijke leiders en hun burgers.

Het is om die reden dat de Kerk zich vastklampte aan het fascisme, voor zover dat de Kerk en het katholieke geloof een plaats gaf in zijn staatsstructuur en een dam vormde tegen het communisme, het socialisme en het liberalisme. Deze positieve houding tegenover autoritaire en totalitaire systemen was ongetwijfeld mede van invloed op de opkomst van het fascisme, het nazisme en op het grote drama van de Tweede Wereldoorlog: de moord op zes miljoen Joden.

De houding van de katholieke Kerk tegenover de Shoah is al vaak onderzocht. Onder historici, die nochtans toegang hebben tot dezelfde bronnen, bestaat fundamentele onenigheid over het optreden van de paus, het Vaticaan, de bisschoppen, de priesters en de miljoenen katholieke gelovigen tegenover het nazisme en het fascisme. Sommigen zien Pius XII als een lichtbaken, een verzetsheld, de redder van talloze Joden. Anderen beschouwen hem als een opportunist, een onverschillige kerkleider, een mede verantwoordelijke voor de dood van talloze Joden. Het gaat hier om een fundamentele kwestie, namelijk de houding van de katholieke Kerk als instituut en van de paus als hoogste vertegenwoordiger ervan tegenover de Endlösung der Judenfrage.

Heeft de Kerk en dan vooral de paus, als hoeder van zijn gelovige kudde, voldoende gedaan om de katholieke waarden te beschermen? Heeft Plus XII de discriminatie, vervolging, deportatie en uitroeiing van de Joden duidelijk en consequent veroordeeld? Hebben de bisschoppen van de Kerk zich voldoende ingespannen om het leed van de Joden te verminderen? Was de houding van de katholieke Kerk een hinderpaal of juist een vrijgeleide voor de moord op zes miljoen Europese Joden? Hoe reageerden de miljoenen katholieke gelovigen op de discriminatie, vervolging, deportatie en vernietiging van hun Joodse medeburgers?

De antwoorden staan op de volgende bladzijden. Mijn boek is gebaseerd op de belangrijkste documenten die in de loop van de voorbije decennia door het Vaticaan en andere kerkelijke instellingen werden vrijgegeven, en op bekende geschriften van historici uit de naoorlogse periode, zowel van voor- als van tegenstanders van de toenmalige paus. Ik zal op basis hiervan zelf een aantal heldere standpunten innemen. Dat zal een groot aantal lezers ongetwijfeld ergeren. Nochtans is dat niet mijn bedoeling. Ik geef mijn visie op de feiten en hoop dat die door anderen aan de meest meedogenloze kritiek wordt onderworpen."