Verzet.org - Zijne Heiligheid. Johannes Paulus II en de verborgen geschiedenis van onze tijd (Bernstein & Politi)

Afbeelding hiernaast: De Rooms-Katholieke Kerk en de Holocaust. Paus Pius XII (Eugenio Pacelli) op de cover van Der Spiegel, als "De Paus die zweeg op het moment dat hij had moeten spreken..."

Dit boek is tot stand gekomen op basis van gesprekken met talloze direct betrokkenen uit Oost en West, die zich - vaak voor het eerst - lieten overhalen tot in de finesse te getuigen van geheime politieke manipulaties. Daarnaast konden de schrijvers tot nu toe ontoegankelijke bronnen in Washington, Rome en Moskou aanboren.

Met overtuigend psychologisch inzicht beschrijven de auteurs jeugd en achtergrond van Karol Wojtyla. Zij werpen licht op zijn opgang in de Poolse kerkelijke hierarchie en onthullen vele details over zijn uitverkiezing tot paus. Hoofdpunt is natuurlijk de houding van Johannes PaulusII tegenover de strubbelingen in de jaren tachtig in zijn vaderland, die het begin vormden van wat later de vreedzame ontmanteling van het Oostblok bleek te zijn.

Het ragfijne samenspel tussen het Vaticaan en het Witte Huis in die dagen wordt beschreven met 'chirurgische precisie' (Le Monde).

De pontificale missie was hiermee echter niet voorbij. Johannes Paulus II voert een onafgebroken strijd om de rechte leer in de rooms-katholieke kerk te bewaren. Bernstein en Politi behandelen, deels gebaseerd op vertrouwelijke bronnen, de talloze openlijke en geheime conflicten en de weinig doorzichtige verhoudingen binnen het Vaticaan.

De auteurs, niet verstoken van bewondering voor de onverschrokken pontifex, zijn erin geslaagd met kritische distantie het leven en werk van de monumentale kerkvorst te beschrijven.

Carl Bernstein, winnaar van de Pulitzer Prize, werd wereldberoemd door de onthullingen over het Watergate-schandaal, waarover hij samen met Bob Woodward de boeken All the President's Men en The Final Days schreef.

Marco Potiti is één van de meest vooraanstaande journalisten van Italië. Hij was vijf jaar correspondent in Moskou en vijftien jaar bij het Vaticaan. Hij is verbonden aan La Repubblica.

Carl Bernstein en Marco Politi op blz. 180-183 over het bezoek op 7 juni 1979 aan KZ-Auschwitz door Paus Johannes-Paulus II (Karel Wojtyla) en over zijn zoveelste poging tot christianisering van de Shoah, gekend als de 'Homilie van Brzezinka':

"De bisschop van Rome knielde neer en staarde naar de betonvloer van de dodencel. Hij had een klein boeket witte en rode anjers bij zich, die hij voorzichtig neerlegde. Daarna boog hij om de ruwe vloer te kussen waarop de franciscaner priester Maximilian Kolbe in doodsstrijd had gelegen.

De kus kon op vele manieren worden opgevat: de martelaarsdood die de authentieke roeping van een katholieke priester weergeeft; geloof in de naastenliefde die sterker is dan menselijke wreedheid; de verschrikkingen van een georganiseerde uitroeiing van mensen; de onheilspellende echo die de naam Auschwitz (Oswiescim) bij Wojtyla's vrienden en medeburgers in Krakow tijdens de oorlogsjaren opriep; de herinnering aan zijn joodse vrienden uit Wadowice die hun familie hadden verloren... Ginka Beer, zijn jeugdvriendin, was erin geslaagd op tijd te ontsnappen, maar haar moeder was omgekomen in Auschwitz. Jurek Kluger, zijn klasgenoot, had het samen met zijn vader gered, maar zijn moeder, grootmoeder en zuster waren gestorven in de gaskamers.

Als aartsbisschop en kardinaal was Karol Wojtyla verscheidene keren naar Auschwitz gegaan om op deze plek te bidden en te mediteren. Nu moest hij als paus Johannes Paulus II tot de wereld spreken. Namens de regering in Warschau waren er de ministers van Godsdienstzaken en van Buitenlandse Zaken. Voor de leiders van de Poolse staat was Auschwitz een plaats ter bekrachtiging van de geest van nationale eenheid die de Polen en het verzet had geïnspireerd tijdens de bezetting.

Op aandrang van aartsbisschop Wojtyla had Paulus VI Kolbe in 1971 zalig verklaard. Johannes Paulus II was ervan overtuigd dat de Poolse franciscaan zo spoedig mogelijk heilig verklaard moest worden, en dat niet alleen vanwege zijn fascinatie voor deze `martelaar van barmhartigheid', gevangene nummer 16670, die op 30 juli 1941 de kampcommandant had gevraagd hem te laten sterven in plaats van her arme hoofd van een gezin, Franciszek Gajowniczek. De paus geloofde er ook heilig in dat een onheilsplek als Auschwitz symbolisch moest worden verlost door een christelijk offer. Het was belangrijk dat overal waar het kwaad zich in de menselijke geschiedenis openbaarde, de kerk oprechte christenen kon aanwijzen die hadden gevochten voor goedheid, liefde en geloof. Kolbe was echter een controversieël persoon, wiens extreem nationalisme door vele Joden werd beschouwd als onderdeel van de antisemitische traditie binnen de Poolse kerk.

Afbeelding hiernaast: "Lopend over de paden langs de bakstenen gebouwen waarin de ter dood veroordeelden opeengepakt hadden gezeten, kwam de paus aan bij de muur des doods, een met teer bedekte muur, waar gevangenen werden afgeranseld en doodgeschoten. Weer viel Johannes Paulus II op zijn knieën."

De cel waaruit de paus te voorschijn kwam, werd spaarzaam verlicht door een klein, getralied raam dat voor een gevangene te hoog in de muur zat om naar buiten te kijken. Samen met negen andere mensen had Kolbe hier opgesloten gezeten om de hongerdood te sterven, tot hij op 14 augustus 1941 met een dodelijke injectie werd vermoord. Zijn lot, zijn wil om het evangelie te verspreiden, die hem tot in Japan had gebracht, en zijn geloof in de maagd Maria hadden altijd de verbeelding van kardinaal Wojtyla geprikkeld. Lopend over de paden langs de bakstenen gebouwen waarin de ter dood veroordeelden opeengepakt hadden gezeten, kwam de paus aan bij de muur des doods, een met teer bedekte muur, waar gevangenen werden afgeranseld en doodgeschoten. Weer viel Johannes Paulus II op zijn knieën. (zie afbeelding links). Hij voelde onmiskenbaar dat dit kamp, het product van een onmenselijke ideologie, geheiligd moest worden door aanhoudend gebed. Hij wilde dat Macharski in Auschwitz een klein klooster bouwde voor de karmelietessen. Het zou een plek zijn van smeekbeden, van stilte en van verlossing. Hij had niet de bedoeling dit bekend te maken. Het was ook geen plotselinge of onverwachte inval, maar een plan dat was gerijpt tijdens zijn jaren als aartsbisschop van Krakow; hij hoopte dat zijn opvolger in deze stad het in vervulling zou laten gaan.

In tegenstelling tot het heiligdom van de Zwarte Madonna in Chestokova waren Auschwitz en het nabijgelegen Birkenau, waar een helikopter de paus nu naartoe bracht, plaatsen met een wereldwijde betekenis, heilige grond voor gelovigen en niet-gelovigen. Hier, waar marteling en uitroeiing tot de orde van de dag hadden gehoord, kruisten twee lotsbestemmingen elkaars pad: de lotsbestemming van de joden die tijdens de sjoa het slachtoffer waren geworden van eeuwenlange beestachtige vervolging en antisemitische haat (onder andere door de kerk), en die van Polen. De nazi-bezetting had geprobeerd de eigen identiteit van het Poolse volk te vernietigen. In een kampbarak trok de paus zijn misgewaad aan. Tweehonderd priesters, voormalige concentratiekampgevangenen, stonden klaar om met hem de mis te vieren. Zij droegen bloedrode kazuifels, geborduurd met witte olijftakken, in elkaar gekronkeld als prikkeldraad. Met hen liep de paus in processie naar het altaar dat was opgericht langs de spoorlijn waar de afgesloten treinwagons waren aangekomen. Zo'n vier miljoen mannen, vrouwen en kinderen waren in dit kamp vermoord. Voor de allereerste keer ging een paus eer bewijzen aan de slachtoffers van de nazi-vervolging door de plek te betreden waarvoor Pius XII tijdens de oorlogsjaren zijn ogen had gesloten.

De middag was zacht, de zon scheen, de grasvelden in het dodenkamp waren groen en vol bloemen. De paus wierp een blik op het houten altaar waar een groot, eveneens houten kruis boven torende. Zoals in de tijd van de Romeinen herkreeg dit christelijke symbool nu zijn betekenis als martelwerktuig. Boven op het kruis bevond zich een kroon van prikkeldraad. Aan de armen hing een doek met grijs-witte strepen, zoals de kleding van de gevangenen, met daarop her kampnummer van Kolbe.

'Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa,'declameerde de paus met zachte stem, en de menigte herhaalde diep prevelend de schuldbelijdenis. Aan de voet van het podium stonden voormalige gevangenen in gestreepte pakken. Ook was een delegatie van vrouwen van her concentratiekamp Ravensbruck aanwezig, met grijs haar en een matte blik in de ogen.

'Ik kom hier als pelgrim,' zei Johannes Paulus II in zijn preek. `Ik heb al vele keren de dodencel van Maximilian Kolbe bezocht. Ik heb de dodenmuur bezocht en ik heb tussen het puin van de ovens van Brzezinka [Birkenau] gelopen. Als paus had ik geen andere keuze dan hier te komen. Nu ik een opvolger van Petrus ben geworden, wil Christus dat ik voor de wereld getuigenis afleg van wat de grootsheid - en de laagheid - bepaalt van de mensheid in onze tijd. Om getuigenis af te leggen van de nederlaag van de mens en zijn overwinning. Daarom ben ik gekomen en buig ik mijn knie op dit Golgota van de moderne wereld, op deze graven waarvan de meeste naamloos zijn, net als het graf van de onbekende soldaat. Ik kniel neer voor alle gedenkstenen die hier naast elkaar liggen. De daarin gekerfde boodschap herinnert in de volgende talen aan de slachtoffers van Auschwitz: Pools, Engels, Bulgaars, Romani, Tsjechisch, Deens, Frans, Grieks, Hebreeuws, Jiddisch, Spaans, Nederlands, Servokroatisch, Duits, Noors, Roemeens, Hongaars en Italiaans.'

Afbeelding hiernaast: Pater Maximiliaan Kolbe, vermoord op 14 augustus 1941 in Auschwitz

Opnieuw noemde de paus het offer van eerwaarde Kolbe. Daarna sprak hij over zichzelf en over hoe hij zijn eigen rol als pontifex interpreteerde. Hij herinnerde aan zijn eerste encycliek, Redemptor hominis, die was opgedragen aan `de zaak van de mensheid, aan de waardigheid van de mens en uiteindelijk aan zijn onvervreemdbare rechten, die zo gemakkelijk met voeten worden getreden en vernietigd door zijn medemens'. Hier verhief hij enigszins zijn stem: `Is het voldoende een mens in een ander uniform te steken? Hem te bewapenen met geweldsmiddelen? Is het toereikend hem een ideologie op te leggen waarin de mensenrechten onderworpen zijn aan de eisen van het systeem, volledig daaraan ondergeschikt zijn, zodat zij in de praktijk helemaal niet bestaan?' De menigte had tot dan toe in alle stilte toegeluisterd maar begon nu te applaudisseren. velen snikten en sommige tolken waren niet in staat verder te werken.

Toen de paus verder sprak over de plaquettes die de slachtoffers herdenken, werd de stilte opnieuw absoluut. `In het bijzonder wil ik met u stilstaan bij de inscriptie in het Hebreeuws. De inscriptie doet de herinnering herleven aan her volk waarvan de zonen en dochters waren gebrandmerkt om volledig te worden uitgeroeid. Dit volk ontleent zijn oorsprong aan Abraham, onze vader in bet geloof. Juist her volk dat van God het gebod "U zult niet doden" ontving, maakte zelf mee wat wordt bedoeld met doden. Het is met aanvaardbaar dat iemand dit opschrift met onverschilligheid voorbijloopt.' Aanhoudend applaus zwol op; sommige aanwezigen waren zich pijnlijk bewust van Polens eigen antisemitische verleden.

`Opnieuw,' vervolgde de paus, `kies ik ervoor bij een andere gedenksteen stil te staan, die in het Russisch. Ik zal hier niets bij zeggen. Wij weten over welk land het gaat. Wij zijn ons bewust van de rol die dit land heeft gespeeld in de laatste verschrikkelijke oorlog voor de bevrijding van de naties. Niemand kan deze steen onaangedaan voorbijlopen.' Dit was het gebaar waar de regering in Warschau naar had uitgekeken, het teken van verzoening naar Moskou. De paus echter woog zijn woorden af. Net als de Gaulle sprak hij niet over de `Sovjets' maar over de `Russen', en hij verwees naar de verdiensten en het lijden van het land, niet van de staat.

Na deze schuld aan de geschiedenis te hebben afgelost, kon Johannes Paulus II zich wijden aan de Poolse gedenksteen. Zes miljoen mensen (voor de helft Joden), een vijfde deel van de totale bevolking, hadden hun leven verloren tijdens de oorlog. `Dit is weer een fase in de eeuwenlange strijd van dit land, van mijn land, voor zijn fundamentele rechten te midden van de volken van Europa, wederom een luide schreeuw voor her recht op een eigen plek op de kaart van Europa.' Een oud onafhankelijkheidslied begon langzaam aan te zwellen uit de menigte: `Moge God ons vrije vaderland zegenen.' verleden en heden vloeiden in elkaar over.

Opnieuw zocht de paus naar de juiste politieke snaar. `De opvolger van Johannes XXIII en Paulus VI spreekt namens alle landen waarvan de rechten zijn geschonden en vergeten.' Hij liet zijn blik over het prikkeldraad en verder dwalen.

De redevoering in Auschwitz werd over de hele wereld uitgezonden. Het beeld van Johannes Paulus II knielend in de schaduw van de gaskamers was, zoals uit de daaropvolgende jaren zou blijken, een krachtige stimulans voor het katholieke denken over de holocaust en ook voor het besef van de gedeelde verantwoordelijkheid van de kerk voor het antisemitisme.

Sommigen waren echter verbijsterd door het feit dat Johannes Paulus II de verleiding niet kon weerstaan bijna alles om te dopen, praktisch iedere hedendaagse realiteit of wat voor dramatische gebeurtenis dan ook, door het in te lijven in zijn christelijk-Poolse visie. `Ik ben naar deze speciale plaats van verering gekomen, naar de geboorteplaats, als ik het mag zeggen, van de patroonheilige [een verwijzing naar Kolbe] van onze loodzware eeuw, net zoals negen eeuwen geleden Skakka [in Krakow] de geboorteplaats was, door het zwaard, van Sint-Stanislaus, de beschermheilige van Polen.' Hij sprak ook over Edith Stein, de joodse leerlinge van de filosoof Edmund Husserl die non was geworden. Zij werd in Auschwitz vermoord en in 1987 door Johannes Paulus II zalig verklaard.

Kon de gecompliceerdheid van de tragische gebeurtenissen in Auschwitz, kon de onloochenbare, unieke rol ervan in de sjoa worden gereduceerd tot de geboorteplaats van een katholieke heilige? Kon Auschwitz worden gelijkgesteld aan de ervaring van een jodin die zich had bekeerd tot het katholicisme? Kwam het afroepen van godsdienstig nationalisme, zoals gesuggereerd door de naam van Sint-Stanislaus, met neer op `annexatie' van een plek die toebehoort aan het geweten van de gehele wereld? Deze dubbelzinnigheid leidde uiteindelijk tot vele bittere misverstanden en tot een scherp conflict met de joodse gemeenschap over de hele wereld nadat de Poolse hiërarchie Wojtyla's plannen doorzette en in Auschwitz een karmelietessenklooster vestigde. Uiteindelijk koos de paus ervoor de nonnen opdracht te geven te verhuizen... "