Verzet.org - Een vrouw in Berlijn, dagboekaantekeningen van april tot juni 1945 (Anoniem / Marta Hillers)

Afbeelding hiernaast: boekomslag van een Engelstalige herdruk van juni 2006

Een vrouw in Berlijn is het ooggetuigeverslag van een vrouw die trachtte te dverleven in het gebombardeerde Berlijn, waar Hitler en de zijnen ondergronds waren zoals te zien is in de film De ondergang. Het is een onthutsend document over gruwel, schaamte en de wil te overleven, waardoor het einde van de oorlog in een nieuw licht komt te staan.

De auteur 'Anoniem' (Marta Hillers) begint haar dagboek op 20 april 1945 op het ogenblik dat de Russische artillerie Berlijn in brand schiet. Tot op dat ogenblik legden Amerikaanse B17's en Britse Lancasters dag en nacht een bommentapijt op de Duitse hoofdstad. De ondergang van Berlijn dwingt haar bewoners ondergronds als holbewoners in kelders en schuilplaatsen te leven.

Vanaf die dag beschrijft de 34-jarige ontwikkelde, bereisde vrouw uit Berlijn van 20 april tot 22 juni 1945 in haar dagboek wat ze meemaakt aan het eind van de Tweede Wereldoorlog als de Russen oprukken naar Berlijn. Terwijl haar vriend dienst doet aan het front, woont zij tijdelijk op de zolderverdieping van een groot huis. Vanaf 27 april zijn de Russen in de stad en gedragen zich als overwinnaars waarbij vooral de vrouwen worden vernederd en op grote schaal verkracht. Omdat zij wat Russisch spreekt, kan ze vaak bemiddelen, maar ze wordt zelf ook veelvuldig verkracht. Nadat de Russen zijn vertrokken, komt haar vriend terug die niet aankan wat ze heeft meegemaakt en vertrekt.

In haar dagboek beschrijft zij openhartig wat miljoenen vrouwen hebben moeten meemaken; eerst het overleven in puinhopen, de honger, de angst, de weerzin en vervolgens de vernederingen, systematische verkrachtingen en de wraak van de overwinnaar. Opvallend is dat in het dagboek elk spoor van zelfmedelijden of beklag ontbreekt. De scherpzinnigheid waarmee de dagboekschrijfster haar ervaringen heeft genoteerd, haar overlevingsdrang en haar ironie, zijn verbluffend. 'Een roerend en literair belangwekkend document over het einde van de oorlog - het werd tijd voor deze ontdekking,' schreef het Duitse tijdschrift Der Spiegel met recht.

Na de oorlog las een goede vriend van de schrijfster, C. W. Ceram pseudoniem van Kurt W. Marek, haar aantekeningen en zag meteen de documentaire waarde ervan. In Duitsland was in die tijd echter niemand bereid het dagboek uit te geven. In 1954 verscheen het boek voor het eerst in het Engels, in New York. Er volgden vertalingen in negen talen, in 1957 ook in het Nederlands. Pas in 1959 verscheen het boek in de oorspronkelijke taal, het Duits als 'Eine Frau in Berlin', bij een kleine Zwitserse uitgeverij. Het dagboek wordt in de Duitse pers als 'wellustig' en 'beledigend' afgedaan. Om die reden gaf de schrijfster pas toestemming voor een heruitgave als ze overleden zou zijn. Ze stierf in juni 2001. Het was haar uitdrukkelijke wens anoniem te blijven.

Pas na haar dood werd haar identiteit openbaar. Het bleek om de Duitse journaliste Marta Hillers (1911–2001) te gaan. Van meet af aan is er discussie geweest over de dagboekaantekeningen die in 1954 voor het eerst onder de titel A Woman in Berlin in de Verenigde Staten verschenen zijn. `Het is opmerkelijk hoeveel agressie de tekst oproept,' zegt Hans Magnus Enzensberger, de bezorger van de reeks Die Andere Bibliothek (Uitgeverij Eichborn), waarin de nieuwe uitgave van het dagboek in 2003 verscheen. Het is waarschijnlijk `geen toeval dat de tekst in 1959 bij een kleine uitgeverij in Geneve is verschenen. Niemand in Duitsland wilde er iets mee te maken hebben' (Neue Zürcher Zeitung, 29 september 2003)

En in Der Spiegel van dezelfde datum stelt Enzensberger vast: "De schrijfster wist heel goed waarom ze anoniem wilde blijven. Ze wilde zich verdere vernederingen besparen van de soort zoals die haar nu na haar dood worden aangedaan. Haar toenmalige vriend, aan wie ze de tekst heeft laten lezen, wilde na lezing niets meer met haar te maken hebben, en na de eerste publicatie van het boek kreeg ze het verwijt te horen de eer van de Duitse vrouw te hebben bezoedeld. Daarom wilde ze geen herdruk van het boek tijdens haar leven. Dat was een verstandige beslissing, blijkt nu."

Door de controverse die ontstond na de herdruk van Een vrouw in Berlijn, ontstond tegelijk de discussie omtrent de authenticiteit van het boek. Tijdens dat onderzoek kwam onvermijdelijk de identiteit van de auteur vrij en aan de hand van haar originele handgeschreven dagboekaantekeningen kon eind 2003 de originaliteit onbetwistbaar worden vastgesteld.

Afbeelding hieronder: Onlangs werd het boek verfilmd en ging in oktober 2008 in de Duitse filmzalen in roulatie onder de titel Anonyma – Eine Frau in Berlin met Nina Hoss in de hoofdrol onder de regie van Max Färberböck.

Duitse geschiedenis

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org (eigen verzameling):

•  De Man die het Derde Rijk uitvond (Stan Lauryssens)
•  De Duitse Revolutie. 1918-19: de nasleep van de Eerste Wereldoorlog (Sebastian Haffner)
•  14 • 18 De Eerste Wereldoorlog. Deel 69: November-Revolutie (Dr. R. L. Schuursma e.a.)
•  Gedenksteen voor Rosa (Achilles Mussche)
•  De verlaten monarch. Keizer Wilhelm II in Nederland (Perry Pierik en Henk Pors)
•  In rok tussen de bruinhemden - Herinneringen van een Duits diplomaat (Wolfgang zu Putlitz)
•  Duitse geopolitiek 1919-1945 (Dr. Geert Bakker)
•  De Joden in Duitsland, van de Romeinse tijd tot de Weimar Republiek (Nachum T. Gidal)
•  Duitsland en zijn joden van 1743 tot 1933 (Amos Elon)
•  Weimar, een weggemaaide cultuur (John Willett)
•  Deutschland, Deutschland über alles. Een satire met fotomontages van John Hartfield (Kurt Tucholsky)
•  Weimar 1933. Demokratie tussen fascisme en communisme (Dr. J. Van Santen)
•  Kroniek van de Weimar Republiek - Voorspel tot Hitler-Duitsland (Alex de Jonge)
•  Hitler: een onstuitbare opgang? - Opstellen over het fascisme (Kurt Gossweiler)
•  Hitler was geen toeval. Een bijdrage tot de sociologie van de nazi-barbarij (Josef Hindels)
•  De Rijksdag brandt (Dr. Edouard Calic)
•  De brand in het Rijksdaggebouw (R. John Pritchard)
•  De oorzaken en achtergronden van de Tweede Wereldoorlog (Ruth Henig)
•  Nazi-Duitsland en de Joden. Deel 1 en 2 (Saul Friedländer)
•  De laatste reis. De vernietiging van de Joden in nazi-Duitsland (Martin Gilbert)
•  Hitler's gevangenissen - De rechtsorde in Nazi-Duitsland (Nikolaus Wachsmann)
•  Potsdam - De verloren vrede (Charles Mee)
•  Slachtoffers van Jalta (Nicolay Tolstoy)
•  De Berlijnse blokkade (John Man)
•  Een vrouw in Berlijn, dagboekaantekeningen van april tot juni 1945 (Anoniem / Marta Hillers)
•  Reis-handboek voor de DDR (Fred Oedekerk)
•  Het 'andere' Duitsland. De Duitse Democratische Republiek 1945-1977 (Hans Boele)
•  Konrad Adenauer (H.J. Neuman)
•  Het nieuwe Duitsland en de oude nazi's (T. H. Tetens)
•  Gedeeld verleden. Duitsland sinds 1945 (Patrick Dassen, Barend Verheijen, Friso Wielenga (red.)
•  Het Loon van de Schuld (Ian Buruma)
•  Saldo, geen poging tot rechtvaardiging (Melita Maschmann)
•  Gegijzeld door het verleden. Controverses in Duitsland van de Historikerstreit tot het Sloterdijk-debat (red. Patrick Dassen en Ton Nijhuis)
•  Duitsland en de democratie 1871-1990 (red. Jürgen C. Hess en Friso Wielenga)
•  Moderne geschiedenis van Duitsland 1800 - heden (Frits Boterman)
•  De Duitse Phoenix. Geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw (Frits Boterman en Willem Melching)
•  Waar zijn de bloeiende landschappen, mijnheer Kohl? Tien jaar na de Duitse hereniging (Herwig Lerouge e.e.)
•  Het Duitse Dilemma. De rol van het nieuwe Duitsland in de 21ste eeuw (Andrei Markovits en Simon Reich)
•  Het onvermijdelijke Duitsland - Kanttekeningen bij een nieuw Europees krachtenveld (Johan van Minnen)
•  Duitsers ongewenst. Een natie in de spiegel van generaties critici en bewonderaars (Hermann Eich)
•  Duitsland vijftig jaar later - Extreem-rechts geweld in de Bondsrepubliek (Rik Tyrions)
•  Politiek geweld in Duitsland (Jacco Pekelder en Frits Boterman (red.)
•  Meedogenloos - Getuigenissen van een voormalig neonazi (Ingo Hasselbach)
•  De neonazi's in de Bondsrepubliek en hoe men hen bestrijdt (Pomorin en Junge)
•  Neonazi's - Onderzoek naar een verschrikking (Michael Schmidt)
•  Extreem-rechts in naoorlogs Europa (Patrick Stouthuysen)