Hoe het allemaal begon: WOI en de Heldenhulde

In augustus 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit en de Duitsers bezetten op 2 maanden tijd bijna het hele land. Op 7 oktober 1914 wordt Antwerpen opgegeven en trekt het Belgische Leger zich terug achter de IJzer in de Westhoek.

Tijdens de Slag om de IJzer werd Diksmuide herhaaldelijk aangevallen en veroverden de Duitsers op 22 oktober 1914 een bruggehoofd in Tervaete. De Belgische (voornamelijk Vlaamse) soldaten hadden zich kranig verweerd maar blijken als ratten in de val te zitten.

Op 28 oktober 1914 zetten Belgische geniesoldaten de sluisdeuren van Nieuwpoort open en loopt het lager gelegen gebied tussen de kust en Diksmuide onder water. De Duitsers worden genoodzaakt zich terug te trekken achter de IJzer en richten zich dan maar terug naar het binnenland waar de Slag om Ieper kan beginnen. Gedurende vier lange oorlogsjaren graven de strijdende partijen zich in en de Loopgravenoorlog zal pas op 11 november 1918 een einde nemen.

Het is hier in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog dat het radicaalste Vlaams-nationalisme wordt geboren. Het frontleger, dat voor het grootste deel uit Vlamingen bestond maar vooral in het Frans werd geleid, vernederde en verdrukte de Vlaamse soldaten, precies omdat zij Vlaming waren. Het overgrote deel van het officierenkorps was totaal nederlandsonkundig en met het laconieke "Pour les Flamands la même chose" moesten de Vlaamse soldaten het maar stellen. Fronters die de dienstbevelen van de slechts Frans sprekende officieren weigerden te verstaan, werden als dwangarbeiders te werk gesteld in het beruchte houthakkerspeloton. Ze werden letterlijk tentoongesteld en voor hun zware arbeid verkocht als slaven.

Uit die onvrede met die taaltoestanden en het sociale klasseverschil tussen soldaten en officieren, ontstaat aan het front de Frontbeweging, die prompt door de legeroverheid wordt verboden en ondergronds gaat. De Vlaamse Frontbeweging was progressief en pacifistisch en voor een radicale Vlaamse emancipatie.

In het bezette deel van België verloopt de situatie geheel anders. De Duitsers blijken goed op de hoogte te zijn van de 'Belgische situatie' en al op 2 september 1914 geeft de Duitse kanselier persoonlijk instucties om de Vlaamse Beweging openlijk te steunen: de Flamenpolitik. De Vlaamse Beweging ziet haar kans schoon om komaf te maken met kunstmatige staat België en een aantal Vlaams-nationalisten gaan de collaboratie aan met de Duitsers: het Aktivisme.

In deze Frontbeweging zitten naast Dr. August Borms ook andere Aktivisten zoals Filip De Pilleceyn, Frans Daels, Henrik Borginon, Raf Van Hulse, Rob Van Roosbroeck enz. waarvan verschillende van hen ook tijdens de Tweede Oorlog voor een tweede keer de collaboratie induiken. Die Flamenpolitik leid er toe dat op 4 februari 1917 de Raad van Vlaanderen wordt opgericht die een maand later de bestuurlijke scheiding tussen Vlaanderen en Wallonië afkondigt.

Aan de andere kant staan de Passivisten die weliswaar hetzelfde doel beögen, de ontbinding van België en Vlaams Zelfbestuur, maar totaal -en terecht- geen vertrouwen hebben in de werkelijke bedoelingen van de bezetter: het verdelen van België tussen Frankrijk en Nederland en het daarna onvoorwaardelijk aanhechten bij Duitsland als de zoveelste vazalstaat, met aan het hoofd een marionettenregering van flaminganten. De Passivisten verzamelen zich rond de groep die werd vertegenwoordigd door o.m. Herman Teirlinck, Karel Van de Woestijne, August Vermeylen, Camille Huysmans, Louis Franck, Frans Van Cauwelaert e.a.

In november 1918 stokt de Duitse oorlogsmachine en de Belgische repressie zal hard optreden, niet enkel tegen de Aktivisten maar ook tegen de Passivisten die zij allemaal over dezelfde kam van de collaboratie scheren. In 1919 wordt de Frontpartij opgericht door de Fronters, de Daensisten en later ook de Aktivisten.

Het toeval wil dat Alveringem, waar priester-dichter Cyriel Verschaeve aalmoezenier was, achter het IJzerfront lag. De leiders van het Aktivisme lopen binnen en buiten bij Verschaeve en zagen in hem de gedroomde raadgever. Het zijn de grote dagen van Dr. August Borms, één van de grondleggers van het Aktivisme waarin die vanaf januari 1915 het voortouw had genomen. Aan het einde van WOI ontstaan er in de Frontbeweging verschillende initiatieven waaronder 'Heldenhulde' dat geleid werd door Cyriel Verschaeve en Jozef Verduyn.

De bedoeling van het in 1916 opgerichte 'Comité voor Heldenhulde' was aanvankelijk om op de graven van gesneuvelde Vlaamse studenten een speciale zerk te plaatsen, en dat vanuit een christelijke en Vlaamse inspiratie. Er werd gekozen voor een ontwerp van Joe Englisch, het zogeheten 'Keltisch kruis' met de letters AVV-VVK (Alles voor Vlaanderen-Vlaanderen voor Kristus). De eerste zerkjes werden reeds in 1917 geplaatst en voor het einde van WOI zouden er zowat 1.000 huldezerkjes worden opgericht voor Vlaamse gesneuvelde soldaten.

Sinds 1920 trekken Vlamingen naar de Westhoek om hun gevallen Vlaamse helden te gedenken en verenigen zich in het Joe Englisch Komiteit, dat nog datzelfde jaar wordt omgedoopt naar het 'Komiteit der Jaarlijksche IJzer-bedevaart' (het tegenwoordige IJzerbedevaartcomité). Nog voor de Wapenstilstand van 11 november werden de letters van een aantal zerkjes dichtgesmeerd en in 1925 werden meer dan 500 'Heldenhuldezerkjes' verbrijzeld en gebruikt voor de aanleg van een weg nabij Adinkerke.

Om de zerkenkruisjes veilig te stellen werd besloten tot de oprichting van een eigen monument. De architecten Robert en Frans Van Averbeke maakten het ontwerp en op 24 maart '28 werd gestart met de bouw van de IJzertoren. De toren moest 50 meter hoog worden en ruim anderhalf jaar later, op 12 oktober 1929, werd de laatste steen plechtig ingemetseld, samen met brokstukken van de verbrijzelde 'huldezerkjes'. Op de 11de IJzerbedevaart van 24.08.1930 werd de IJzertoren ingehuldigd. De toren werd later nog verder 'aangekleed' met beelden (ontworpen door Karel Aubroeck) en een crypte waarin vanaf 1932 een aantal van de beroemdste IJzerhelden werden bijgezet zo onder meer: de gebroeders Van Raemdonck, Juul de Winde, Joe English, Renaat De Rudder, Firmin Deprez e.a.