De XXIste IJzerbedevaart van 18 augustus 1940

Voor het VNV werden de Duitsers ingehaald als de 'bevrijders' van Vlaanderen, en het VNV hoopte op de spoedige verwezenlijking van het Groot-Dietse Rijk.

Maar het Militair Bestuur zag dit wel enigszins anders. Wanneer de VNV leiders Staf de Clercq en Jeroom Leuridan (lid van het IJzerbedevaartcomié) al op 3 juni 1940 in Brussel een eerste ontmoeting hebben met von Falkenhausen en Reeder van het MB, volgt meteen de ontnuchtering op hun vraag naar de toekomst van het Vlaamse volk: "De Führer zal na den oorlog hierover beslissen, heb vertrouwen in hem." Concreet betekende dit een stilzwijgend verbod van elke openbare propaganda voor Dietsland als staat(!)

Voor het MB (Militair Bestuur) bestond enkel maar het Groot-Germaanse Rijk en de bedoeling was dat Vlaanderen als één van de zovele deelstaten op zou gaan in het Derde Rijk. Het maakte zich ook zorgen over de nationaal-socialistische koers, waarover het VNV zich toen nog niet duidelijk had over uitgelaten, maar dat zal later op het jaar veranderen. In ieder geval besloot het MB uit tactische overwegingen, en ook omdat het VNV de enige partij was die het ganse Vlaanderen bestreek, het VNV te 'gebruiken' in het voordeel van Duitsland.

Heinrich Himmler van de SS zal spoedig de SS in Vlaanderen oprichten en de De Vlag van Jef Van de Wiele, die wèl onvoorwaardelijk collaboreerde met de nazi's en Vlaanderen aan Duitsland wilde weggeven, dra 'uitspelen' tegen het VNV, dat in haar zucht om de macht over Vlaanderen te bezitten, verregaande toegevingen zal doen. Alleen al het feit dat het MB aan de Vlamingen verbood om op 11 juli 1940 de Vlaamse Leeuwevlag uit te hangen(!), had bij het VNV al een belletje moeten doen rinkelen, en direct een einde moeten maken aan de collaboratie met de nazi's, maar Staf de Clercq (en later na diens overlijden Henrik Elias) zal nog veel meer fouten maken in de oorlogsjaren die zullen volgen. 

Concreet voor het IJzerbedevaartcomité betekende deze 'valse start' door de collaborateurs van het VNV met de nazi's voor de geplande IJzerbedevaart van 18 augustus 1940, dat er geen grote manifestaties mochten plaats vinden die propaganda voor de Groot-Nederlandse gedachte maakte, noch de specifieke eigenheid van het Vlaamse Volk of het idee van een Vlaamse Staat accentueerden.

Aangezien het MB geen massamanifestaties meer toeliet werd op de algemene vergadering van het IJzerbedevaartcomié van 3 augustus 1940 definitief besloten om de jaarlijkse IJzerbedevaarten, en dat voor de duur van de oorlog, in een andere vorm te gieten. In de plaats van de traditionele IJzerbedevaartviering werd besloten tot een jaarlijkse viering in de crypte van de IJzertoren en dat voor een select gezelschap. Daarnaast zouden er op de dag van de IJzerbedevaart in diverse steden in Vlaanderen, regionale en plaatselijke IJzerbedevaartvieringen gehouden worden in een besloten ruimte. Tevens werd elke jaarlijkse viering in de crypte, dezelfde dag (al dan niet rechtstreeks) integraal uitgezonden door de radio, toen nog N.I.R. genoemd (sinds kort: één).

De ordedienst van elke IJzerbedevaart werd uitgeoefend door de Zwarte Brigade olv Reimond Tollenaere. In de maanden juli/augustus 1940 heette deze militie van het VNV nog de Grijze Brigade, die tot dan werd geleid door Herman Van Ooteghem (vader van de latere VU-senator Oswald Van Ooteghem). Daarnaast was er ook het DMS (Dietsche Meisjesscharen)Jetje Claessens en het NSJV (Nationaal-Socialistische Jeugd Vlaanderen) geleid door Edgar Lehembre, die het geheel opluisterden. geleid door

Op de eerste Oorlogsbedevaart waren zo'n 300 genodigden aanwezig met als belangrijkste namen naast het volledige IJzerbedevaartcomité, onder meer priester Cyriel Verschaeve, Joris Van Steenland, Mevr. Dosfel-Tysmans, Dr. August Borms, Reimond Tollenaere, Jeroom Leuridan, Colomba Thiel ('Tante Co'), Jan de Bondt, Jef Devroe, de burgemeester van Diksmuide Julien Titeca e.a. Alles wat echter een zweem van Dietse gezindheid zou kunnen hebben, werd door de nazi's systematisch verboden. Zo had het IJzerbedevaartcomité als Arnold Meijer aangezocht om te spreken op de IJzerbedevaart, maar dit werd geweigerd door het MB. Arnold Meijer was de leider van het Zwarte Front (eind 1940 veranderd deze naam naar Nationaal Front) en streefde in tegenstelling tot de NSB van Mussert, naar Nederlandse identiteit net zoals het VNV dat voor Vlaanderen deed. 

Ferdinand Vercnocke sprak 'namens de oudstrijders van 1940, een speech die achteraf heel wat kwaad bloed zette: "Den nieuwen mensch, de Ridder: plichtgestaalde strijder voor een zaak: man van één woord, één daad: de onomkoopbare. En een Ridder slaat nieuwe ridders. Dewijl wij hem bewonderen eeren wij hem. Hij, drager van gezag, is zijn gezag waardig, en verwekt ontzag: hém, den grooten dienaar, dienen wij zonder voorbehoud." De associatie van 'den Ridder' met Adolf Hitler lag voor de hand. "Na al den smaad Vlaanderen aangedaan, is thans de tijd gekomen dat Vlaanderen als vrije wereldburger tot de Noordsche volkerengemeenschap toetrad, de toren in 1302 begonnen, wordt in 1940 bekroond. De dooden zijn machtiger dan de levenden. Wij soldaten van den IJzer zijn de stichters van de nieuwe gemeenschap. De volksstaat is nabij." 

De collaboratie van het IJzerbedevaartcomité met de Duitse bezetter was zowat compleet, getuige een stuk uit de toespraak van Prof. Frans Daels. Overigens moesten alle teksten vooraf voorgelegd worden aan de Duitsers die effectief de toespraken op voorhand censureerden en schrapten wat niet kon.

Uit het VNV-dagblad 'Volk en Staat' van 19 augustus 1940 een stuk uit de IJzerbedevaartrede van Frans Daels: "Wij buigen ootmoedig het hoofd: deze nieuwe orde hadden wij voor ons volk nog niet met eigen krachten kunnen instellen. De orde is ons echter welkom. En tegenover deze orde willen wij loyaal handelen. Wij erkennen de offers, door andere volkeren gebracht, voor dezelfde orde. Wij willen uit alle krachten medewerken aan de nieuwe orde en aan haar bestendiging, waarvoor eerste vereiste is dat onwaardigen volksvreemden en volksvreemden van alle kommandoposten verwijderd blijven, dat de komediespelers worden ontmaskerd en het volk tot volle bezinning wordt gebracht. Vooral de steunpilaren van de vroegere wanorde dienen onmeedogend geweerd. Zij moeten boeten en onschadelijk worden gemaakt. Laten we evenwel niet vergeten dat Vlaanderen geen zegepraal heeft behaald, maar gered werd op het ogenblik waarop het bijna vermoord was. Gij Vlaamse prachtjongens van den IJzer, gij blijft in de nieuwe orde onze hoogste waarde: Vlaanderens reserve van zedelijke kracht."

Locale IJzerbedevaartvieringen werden op dezelfde dag onder meer gehouden in Temse, Mol, Gent, Hasselt, Leuven, Willebroek, Turnhout, Herentals en Duffel. De aanzet tot de collaboratie was gegeven en er was geen terugkeer meer mogelijk(!)