Ten tijde van de XXIIste IJzerbedevaart verkeert het VNV in diepe crisis. Omstreeks de vorige IJzerbedevaart heeft het VNV er een geduchte concurrent om de macht bij gekregen: de Algemeene SS-Vlaanderen van René Lagrou. Voor Staf de Clercq wordt dit het begin van een opbodpolitiek die het VNV nog dieper in het moeras van de collaboratie zal drijven. De Alg. SS-Vlaanderen begon van bij haar ontstaan in Vlaanderen onmiddellijk soldaten te werven voor de Duitse Waffen-SS.

Staf de Clercq ziet zich geplaatst voor de verscheurende keuze: VNV (Diets) of Algemeene SS-Vlaanderen (Duits). Op 10 november 1940 loodst Staf de Clercq met zijn 'Merkwaardige rede' het VNV naar de onvoorwaardelijke collaboratie en legt hij de basis voor de kloof tussen het VNV en het gros van de Belgische bevolking, dat in groeiende mate een anti-Duitse houding aanneemt. Vanaf 20 april 1941 begint het VNV ook Vlamingen te ronselen voor het Vlaamsch Legioen, dit om tegen de concurrent Alg. SS-Vlaanderen te kunnen opbieden. Wanneer Duitsland op 22 juni 1941 Rusland binnenvalt (Operatie Barbarossa) wordt er vanaf dan massaal voor het Oostfront geronseld.

In mei 1941 was Staf de Clercq erin geslaagd om het Verdinaso, Rex-Vlaanderen en het VNV samen te voegen tot het VNV-Eenheidsbeweging. Pol Le Roy (Verdinaso) en Odiel Daem (Rex-Vlaanderen) wordt in de VNV-Raad van Leiding opgenomen. In januari 1941 werden de Dietsche Militie en de Zwarte Brigade samengevoegd tot 'Dietsche Militie-Zwarte Brigade' (DM/ZB) en werd Reimond Tollenaere er de commandant­generaal van. Op 6 augustus 1941, enkele weken voor de XXIIste IJzerbedevaart neemt Tollenaere dienst in het 'Vlaamsch Legioen' en vertrekt als SS-Untersturmführer naar het Oostfront.

Ook de leden van het IJzerbedevaartcomité raken onderling verdeeld over de collaboratie. Er wordt heftig gediscuteerd over de 'Geest der toekomstige bedevaart' om het vroegere 'blatend pacifisme' en het motief 'nooit meer oorlog' te laten wegvallen en 'de nieuwe radicale beweging te volgen'. Daels bezweert de discussie met een compromis. In de maanden voor en nadien zal Daels als VNV-kopstuk soldaten blijven werven voor de Waffen-SS en dat zeker tot eind 1943.

Deze IJzerbedevaart stond het tweede oorlogsjaar in het teken van de Duitse invasie in Rusland. Er waren beduidend minder bedevaartgangers dan het voorgaande jaar. Het IJzerbedevaartcomité had de plaatselijke Duitse commandanten alsook die van Brugge en Gent uitgenodigd, alsook de VNV-burgemeesters van Brugge en Gent. Belangrijkste andere aanwezigen waren onder meer Henrik Elias, Jeroom Leuridan, Flor Grammens, Dr. August Borms, Cyriel Verschaeve, Ernest Van den Berghe, Germain Lefever e.a. Colomba Thiel -Tante Co- was er niet meer bij, want zij was toegetreden tot de DeVlag en in 1941 naar Lübeck in Duitsland afgereisd.

De ordedienst werd andermaal verzorgd door de DM/ZB en het NSJV. In de verschillende toespraken werd nadrukkelijk de klemtoon gelegd op solidariteit met Duitsland. Merkwaardig is de 'Open brief aan Professor Frans Daels' die een 'groep ware Vlaamsche Nationalisten' na de IJzerbedevaart uitbracht: "Gij leent U thans uit tot de uitmoording van miljoenen arbeiders en boeren van de Sovjet-Unie, die alleen vroegen in vrede te leven en aan hun socialistische opbouw te werken. Onder den IJzertoren, ballen zich de vuisten van onzer dooden van 14-18, den oorlog en uw gemeen verraad vloekend. En gij, professor Daels, in onze geschiedenis zult gij getekend staan als een verrader van uw volk, als een soldenier van het Derde Rijk, als overweldiger en onderdrukker van andere onschuldige volkeren, als een der meest vernuftige demagogen en volksbedriegers van Vlaanderen. Het Vlaamsche volk zal met walging zich van U afkeeren." (bron: Archief Oorlogsbedevaarten)