Over de organisatie, de methoden en het aantal slachtoffers van de Jodenvervolging is vrijwel alles bekend. Weinig weten we echter met zekerheid over hoe een waar de beslissing tot stand kwam die de massavernietiging van de Joden in bezet Europa definitief maakte.

Was het een besluit dat kant en klaar in Hitlers monsterlijke brein het geschikte moment had afgewacht? Of was het de onvoorziene uitkomst van een vervolgingsbeleid dat als gevolg van de bestuurlijke chaos onder het nazi-regime en de tegenslagen die het ontmoette steeds moorddadiger werd?

Philippe Burrin [blz. 6-7]: "Het doen rijden van barstensvolle treinen uit heel Europa in oostelijke richting, het doen verzwelgen van miljoenen mensen door fabrieken waarvan de functie was lijken te produceren, het nauwgezette terugwinnen van alles wat nuttig of waardevol kon zijn, en het verbranden, het hardnekkig uitwissen van de sporen van degenen die daar waren gepasseerd... In een woord, het uitroeien van de Europese Joden door de nazi's, is door historici onderzocht en beschreven. Zij hebben inzicht gegeven in de organisatie van de misdaad, de methoden die werden gehanteerd, het aantal slachtoffers. Het zou zinloos zijn nog een paar extra bladzijden bovenop de piramide van hun werk te willen leggen om iets te zeggen dat al bekend is.'

Maar wat weten we van wat aan de massamoord vooraf is gegaan, wat weten we van de wisselwerking van besluiten en gebeurtenissen die ertoe leidde dat op een dag het vertreksein werd gegeven voor de eerste trein met dodelijke bestem- ming? Zelfs een volkerenmoord moet op de een of andere manier ontstaan, hoe monsterlijk wij die ook vinden. Zelfs een genocide heeft een genese, hoeveel moeite het historisch onderzoek ook heeft met het bevatten van sommige gebeurtenissen. De Endlosung confronteert een historicus, door de omvang en de vorm waarin de moord plaatsvond en door de ontstaansvoorwaarden en de context ervan, met de grenzen van zijn begripsvermogen. Maar deze grenzen doen zich des te sterker voelen waar zijn kennis zelf tekort schiet. Sinds een paar jaar is via een debat aan het licht gekomen hoe broos de kennis is die al verworven leek. Schijnbaar elementairevragen worderi opnieuw gesteld. Leidde de politiek van het nazi-regime onvermijdelijk tot de Endlosung? Was de Endlosung vanzelfsprekend, zelfs voor iemand als Hitler?

Veel historici, en met 'hen het beter geinformeerde publiek, zullen hun antwoord paraat hebben. Hitler, heerser over het Derde Rijk, streefde naar de uitvoering van een programma dat sinds jaar en dag vaststond. De belangrijkste punten daarvan waren de verovering van Lebensraum in het oosten en de uitroeiing van de Joden."

Philippe Burrin geeft in dit boek een nieuwe, overtuigende interpretatie van het fatale beslissingsproces. Standpunten die vóór hem over deze kwestie zijn ingenomen worden door Burrin telkens tegen elkaar afgezet. Hij geeft daarmee een helder inzicht in de historisch-wetenschappelijke discussie op dit punt. Maar bovenal geeft Burrin een suggestieve reconstructie van de voorgeschiedenis van wat de gruwelijkste misdaad van deze eeuw zou worden.

Philippe Burrin (º1952) doceert aan het Postdoctoraal Instituut voor Internationale Studies in Genève. Hij publiceerde eerder een studie over het fascisme in Frankrijk. Drs. C.J.F. Stuldreher, de auteur van het nawoord, is medewerker van het Rijksinstituut voo Oorlogsdocumentatie.