In Daders slachtoffers omstanders noteert de nestor van de holocaust-historici, prof. Raul Hilberg, het relaas van de mensen die de holocaust veroorzaakten, ten uitvoer brachten, ondergingen, overleefden en aanschouwden. De auteur richt zich daarbij op individuen en brengt hen onder in de drie categorieën van de titel. Wie waren zij, wat bewoog hen, wat deden zij en… wat lieten zij na?

Raul Hilberg [blz. 7]: "De joodse catastrofe in de jaren 1933 tot 1945 was een massaal gebeuren. Het begon in Duitsland en overspoelde uiteindelijk een gebied dat het grootste deel van het Europese vasteland bestreek. Het was ook een gebeuren dat door een verscheidenheid van daders, grote aantallen slachtoffers en een hele schare omstanders werd meegemaakt. Deze drie groepen stonden duidelijk los van elkaar en liepen tijdens hun leven niet in elkaar over. Ieder beschouwde wat er gebeurde vanuit zijn eigen specifieke gezichtspunt, en ieder koesterde een eigen arsenaal aan opvattingen en reacties.

De daders waren mensen die een specifieke rol speelden bij het formuleren en uitvoeren van anti joodse maatregelen. In de meeste gevallen begrepen zij wat hun taak was, en schreven ze die toe aan hun functie en opdracht. Wat ze deden was onpersoonlijk. Ze hadden de bevoegdheden en de instructies om hun missie uit te voeren. Bovendien was niet een man en niet een organisatie alleen verantwoordelijk voor het uitroeien van de joden. Er werd geen aparte begroting voor dit doel opgesteld. Het werk werd verspreid over een brede bureaucratie en ieder voelde dat zijn bijdrage een klein deel in een reusachtige onderneming was. Om deze redenen beschouwde de administrateur, de kantoorbediende of de geuniformeerde bewaker zichzelf nooit als dader. Wel besefte hij dat het vernietigingsproces doelbewust plaatsvond en dat zijn daad, als hij deze maalstroom een- maal had betreden, onuitwisbaar zou zijn. In deze zin zou hij altijd zijn wat hij geweest was, ook al bleef hij gesloten en zwijgzaam over wat hij had gedaan.

De allerbelangrijkste dader was Adolf Hitler zelf. Hij was de opperarchitect; zonder hem was de hele operatie ondenkbaar geweest. Hitler stond altijd in de schijnwerper, maar het meeste werk werd achter de coulissen gedaan door een enorme staf van vertrouwde ambtenaren en opklimmende nieuwkomers. Binnen dit geheel legden sommigen enthousiasme aan de dag, terwijl anderen twijfels hadden. In de leiding bevonden zich veel hoog opgeleide vakmensen, onder wie de alomtegenwoordige juristen en onontbeerlijke artsen. Toen het proces zich naar alle vier windstreken van Europa uitbreidde, werd de vernietigingsmachine internationaal doordat regeringen van vazalstaten en individuele collaborateurs in bezette landen zich bij de Duitsers aansloten."

Raul Hilberg (Wenen, 2 juni 1926 - Williston (Vermont), 4 augustus 2007) was een Amerikaanse historicus van Joods-Oostenrijkse komaf. Hij was een van de meest bekende en gewaardeerde historici van de Holocaust. Hilberg vluchtte in 1939 met zijn ouders vanuit Oostenrijk naar de Verenigde Staten. Hij studeerde politieke wetenschappen aan Columbia University, promoveerde in 1955 en gaf tot 1991 les in politieke wetenschappen aan de Universiteit van Burlington, Vermont. Met zijn studie The Destruction of the Jews (1961) vestigde hij zijn reputatie als autoriteit op het gebied van jodenvervolging. Daders slachtoffers omstanders (1993) benadrukt het menselijke aspect van de catastrofe. Hilberg ontving op 22 januari 2004 in Amsterdam uit handen van het Nederlands Auschwitz Comité de Annetje Fels-Kupferschmidt-onderscheiding. Zijn lijvige driedelige The Destruction of the European Jews wordt tot op heden als de eerst verschenen uitvoerige bronnenstudie over deze genocide op de Joden beschouwd.