Verzet.org - Een klein dorp een zware tol - Het drama van collaboratie en verzet in Meensel-Kiezegem (Van Laere)

Meensel-Kiezegem, een landelijk dorp in het Brabantse Hageland. Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog viel het dorpsleven even stil, maar na een tijd ging het gewone leven min of meer door... tot die noodlottige zondag. Op zondag 30 juli 1944 werd Gaston Merckx, zoon van de Duitsgezinde familie Merckx, vermoord. Een eerste vergeldingsactie volgde op 1 augustus, maar het ergste moest nog komen. Op vrijdag 11 augustus sloten 350 manschappen Meensel-Kiezegem hermetisch af. Er vielen vier doden, 91 dorpelingen werden weggevoerd, van wie de meeste nooit meer terugkwamen. Dertien van hen, onder wie de zestienjarige tweeling Frans en Jozef Craeninckx, zaten in de 'spooktrein' met bestemming Neuengamme - de trein die daar gelukkig nooit aankwam.

Een klein dorp, een zware tol is het verhaal van een uit de hand gelopen dramatisch conflict tussen verzetsmensen en collaborateurs vlak voor de historische bevrijding, het is het verhaal van een dorpsgemeenschap waarin het drama tot op de dag van vandaag voortleeft.

Boekrecensie van Dirk Verhofstadt van de liberale denktank Liberales.

Elke oorlog veroorzaakt drama’s en dat was zeker het geval tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog in ons land. Die drama’s werden niet alleen veroorzaakt door de vijandelijke troepen maar ook door collaborateurs en weerstanders. De acties van diegenen die actief meewerkten met de Duitse bezetters en diegenen die ze bestreden sloegen doorgaans diepere wonden in de Belgische dorpen en steden dan de oorlogshandelingen zelf. Om de eenvoudige reden dat het vaak ging om confrontaties tussen mensen die elkaar al jaren kenden. Mensen die reeds voor de oorlog met elkaar in conflict lagen of die om uiteenlopende redenen elkaar niet konden luchten. Het morele vacuüm dat door de oorlog geschapen werd, was dan ook het ‘geschikte’ moment voor wederzijdse afrekeningen. Het veroorzaakte een onpeilbaar leed dat tot de dag van vandaag de geesten beroerd van de weinige overlevenden en hun nakomelingen. Een leed dat nog steeds een waarachtige verzoening in de weg staat.

Een van de meest dramatische confrontaties tussen zwarten en witten gebeurde in Meensel-Kiezegem, een landelijk dorpje in het Brabantse Hageland. Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog viel het dorpsleven even stil, maar na een tijd ging het gewone leven min of meer door... tot die noodlottige zondag. Op zondag 30 juli 1944 werd Gaston Merckx, zoon van de Duitsgezinde familie Merckx, vermoord. Een eerste vergeldingsactie volgde op 1 augustus, maar het ergste moest nog komen. Op vrijdag 11 augustus 1944 sloten 350 manschappen Meensel-Kiezegem hermetisch af. Er vielen vier doden, 91 dorpelingen werden weggevoerd, van wie de meeste nooit meer terugkwamen. Dertien van hen, onder wie de zestienjarige tweeling Frans en Jozef Craeninckx, zaten in de ‘spooktrein’ met bestemming Neuengamme – de trein die daar gelukkig nooit aankwam. Het boek Een klein dorp, een zware tol van Stefaan Van Laere, Jozef en Frans Craeninckx is het verhaal van een uit de hand gelopen conflict tussen verzetsmensen en collaborateurs vlak voor de historische bevrijding, het is het verhaal van een dorpsgemeenschap waarin het drama tot op de dag van vandaag voortleeft.

Het boek is een reconstructie van wat zich in de laatste weken van de oorlog in Meensel-Kiezegem voordeed. Stefaan Van Laere beschrijft het gebeuren op een intense maar serene manier zonder te vervallen in goedkope emotionaliteit of pathetiek. De bijdragen van Jozef en Frans Craeninckx, twee overlevenden van het drama, zijn van een uitzonderlijk niveau. Het zijn getuigenissen van mensen die begrijpen dat haat nooit de basis kan zijn van menselijk samenleven. Hun moreel hoogstaande houding steekt schril af tegenover het radicalisme, het fanatisme en de onverzoenlijkheid van tal van mensen die - ook vandaag nog - hun grote gelijk willen halen uit bedenkelijke politieke en maatschappelijke visies. Hiermee vormen ze een welkom lichtpunt in een wereld die gedomineerd wordt door haat en wraak die de brandstof zijn voor drama’s zoals we die vandaag vaststellen in Israël, Noord-Ierland, Baskenland en zoveel andere brandhaarden in de wereld.

Het dorp Meensel-Kiezegem kwam bijna ongeschonden uit de Tweede Wereldoorlog. In die landbouwstreek leed niemand honger en de oorlogvoerende partijen hadden er geen aandacht voor. Tot enkele weken voor de bevrijding hadden de bewoners weinig of niet geleden. Collaborateurs en weerstanders in het dorp kenden elkaar zelfs en lieten elkaar met rust. Zowat iedereen had zich in het begin van de zomer van 1944 neergelegd bij de onvermijdelijke nederlaag van de Duitsers en wachtte rustig de bevrijders af. Tot zondag 30 juli 1944. Toen werd Gaston Merckx, de zoon van een ‘zwarte’, doodgeschoten en zijn moeder ‘uitzinnig van verdriet, roepend om wraak’ zette toen een spiraal van geweld in gang. Ze zou haar zoon kost wat het kost wreken. Daarop werden verschillende dorpelingen opgepakt. Ze werden op een beestachtige manier ondervraagd, mishandeld, gedeporteerd of vermoord. Ook tal van mensen die niets met de collaboratie of het verzet te maken hadden werden het slachtoffer van deze blinde haat en terreur.

Wie gedeporteerd werd kwam doorgaans terecht in het concentratiekamp van Neuengamme vlakbij Hamburg. Dit was geen uitroeiingskamp zoals Auschwitz, maar een kamp waar men stierf door de onmenselijke werkdruk. Slechts enkele opgepakte mensen uit Meensel-Kiezegem zouden het overleven. Ook na de oorlog ging het geweld door. Tal van families werden door de weerstand opgepakt en mishandeld. De familieleden Merckx kregen zware gevangenisstraffen. Van de 900 inwoners kwamen 55 dorpsgenoten uit Meensel-Kiezegem om het leven. Jozef en Frans Craeninckx wijzen erop dat na de bevrijding noch de collaboratie, noch de weerstand victorie heeft gekraaid. Waarschijnlijk besefte iedereen toen dat er iets vreselijk gebeurd was. Iets onuitspreekbaar dat zich nooit mag herhalen. Het boek Een klein dorp, een zware tol is dan ook een bijzonder document. Het vormt het bewijs dat mensen niet alleen in staat zijn tot de meest afschuwelijke wandaden, maar door de getuigenissen van Jozef en Frans Craeninckx, ook tot vergeving, wederzijds respect en vooral menselijkheid. Dit boek over een klein dorpje in Vlaanderen is, indien men dit echt wenst, een voorbeeld voor wie echt vrede wil. Het is een groot boek over een klein dorpje.

Lees ook op deze website: Het Drama van Meensel-Kiezegem