Verzet.org - Tony Van Dijck: 82-jarige Vlaamse SS-officier toont geen berouw

De Antwerpenaar Tony Van Dijck (82) was achttien toen hij zich in de begindagen van de Tweede Wereldoorlog bij de Germaanse SS aansloot. Hij vocht aan het Oostfront en schopte het daarna tot jongste "Standartenführer der flämischen SS".

In die hoedanigheid vermoordde hij drie verzetslui en een Russische soldaat. Dat daar twee onschuldigen bij zaten, spijt hem nu, maar over zijn andere oorlogsdaden toont hij geen berouw. Donderdag (26.02.2004) vertelt Van Dijck zijn verhaal voor het eerst voor de tv-camera's, in het Canvas-programma Histories.

Tony Van Dijck ontvangt ons op zijn appartement in het Antwerpse. Hij is er pas ingetrokken met zijn 26 jaar jongere vriendin Annie.

"Wij leerden elkaar kennen op de begrafenis van mijn man", vertelt Annie. "Hij was ook bij de Waffen-SS geweest. Het was zijn wens dat op zijn doodskist de vlag van de Hitlerjeugd zou liggen. Maar geen enkele priester liet dat toe. Dus huurde ik maar zelf een kerk af en voorzag in het nodige. Daar heb ik Tony voor het eerst ontmoet. Hij kwam mijn man groeten."

Tony VD: "Annie, die meneer is wel gekomen om mij te ondervragen", luidt het plots bij Van Dijck. Annie gaat meteen drie meter verder op een stoel zitten. "Annie is niet mijn vrouw, zij is mijn Lebensgefährtin."

DS: Weet u nog wanneer u besloot om bij de Algemene SS te gaan?

Tony VD: "Absoluut. Vlak na het uitbreken van de oorlog, was ik met duizenden andere Vlamingen op de vlucht naar het zuiden van Europa. In het Noord-Franse Boulogne-sur-Mer hadden we beschutting gezocht in een varkensstal. Daar troffen we ook enkele haveloze Belgische soldaten aan. Met gaten in hun schoenen en kousen, sommigen zelfs op pantoffels. Sukkelaars waren het, armoezaaiers. Plots stond er een Duitse militair voor mij. Hij vroeg me of er soldaten bij ons waren. Ik wees ze aan. Toen bracht die Duitser me bij een andere hoge militair met twee bliksemschichten op zijn jas: de bekende SS-rune. Ik was meteen ondersteboven van het contrast: onze versleten soldaten tegenover die flinke, trotse Duitsers. Toen die Duitse hoge piet dan nog voorstelde om mij een eindje mee te nemen in de richting van Antwerpen, lag mijn besluit vast: ik zou me aansluiten aan bij de Waffen-SS."

DS: Wat zeiden uw ouders?

Tony VD: "Ik was de oudste van vijf kinderen. Mijn ouders, die allebei in de diamantsector werkten, wisten dat ze mij moesten laten doen. Ik stak mijn Duitse sympathieän ook niet weg voor buren of kennissen. Iedereen mocht het weten. Toen wij naar het Centraal Station stapten om naar Duitsland te vertrekken, keken we iedereen recht in de ogen. Wij waren van niemand bang."

DS: Maar vonden uw ouders u geen collaborateur?

Tony VD: "In die termen dachten ze niet. Ze zagen dat ik koos voor iets beters. Waarom moest ik Vlaanderen trouw blijven? Het stelde toch niets meer voor. Dat begrepen mijn ouders ook. Anders hadden ze hun andere kinderen toch nooit bij de Hitlerjeugd laten gaan. Mijn vader is trouwens zelf ook voor de Duitsers gaan werken. En mijn broer is ook bij de Waffen-SS gegaan. Aan het Oostfront is hij zelfs een been kwijtgeraakt."

DS: Hebt u spijt van de twee onschuldige verzetsmannen die u als lid van het Veiligheidskorps fusilleerde in het politiecommissariaat in Vorst?

Tony VD: "U gebruikt een mooi woord: fusilleerde. Maar zo klinisch was het niet. Wat was er gebeurd? Het verzet bleef maar SS'ers vermoorden. Op een begrafenis van een van de onzen - een vader van acht kinderen nota bene - besloot ik dat het genoeg was geweest en dat we de tegenaanval moesten inzetten. We waren getipt dat er leden van het verzet in het commissariaat van Vorst zaten. We trokken erheen met alle leiders van het Veiligheidskorps. Voordien hadden we duidelijk afgesproken wie van ons de verzetslieden zou doodschieten. We gingen binnen en zagen vooraan aan het loket twee mannen zitten. Achteraan zat een man achter een bureau. We geboden hem naar voren te komen en toen brak er plots paniek uit. De drie mannen begonnen zich te verzetten en onze man die zou schieten, raakte ook in paniek. Toen heb ik mijn koelbloedigheid bewaard en heb ik die drie mannen zelf neergeschoten. Het waren zij of wij."

DS: Maar twee van hen bleken achteraf onschuldig.

Tony VD: "Dat is waar. De twee mannen die vooraan in het bureau zaten, waren absoluut onschuldig. Alleen de man die achteraan zat, was van het verzet. Onze inlichtingendienst had zijn werk niet goed gedaan. Heb ik spijt van die twee onschuldigen? Ja. Denk ik vaak aan hen? Ja."

DS: Hoeveel mensen hebt u in het totaal doodgeschoten?

Tony VD: "Vier. Die drie in Vorst en aan het Oostfront heb ik één Rus neergelegd."

DS: Hoe is het te leven met de gedachte dat u vier mensen doodde?

Tony VD: "Sta me toe te antwoorden met een vraag: wat vindt u ervan dat ik zestien jaar in de gevangenis heb gezeten na de oorlog?"

DS: Wat vindt u daar zelf van?

Tony VD: "Het was volstrekt onterecht dat ze me opsloten. Hadden wij de oorlog gewonnen, dan was alles anders verlopen. Maar ik moest in de gevangenis omdat ik bij de verliezers hoorde. Ik denk dat ze me vooral voor mijn eigen veiligheid hebben opgesloten. Na de oorlog zijn er immers heel veel zwarten door de witte brigades doodgeschoten. Toen ik na zestien jaar werd vrijgelaten denk ik dat men eindelijk tot inzicht was gekomen. Een toenmalige minister zei me bij mijn vrijlating: meneer Van Dijck, de elite van Vlaanderen stond aan uw kant. Dat zegt toch genoeg."

Vlaamse SS-graven aan het Oostfront

DS: Was u nog bang voor represailles na uw vrijlating?

Tony VD: "Ik ben in stijl uit de gevangenis vertrokken. Ik werd opgepikt door een kolonne van drie Mercedessen. Mijn broer had dat georganiseerd. Bang was ik dus niet. Ik moest in het begin wel even aanpassen. Zestien jaar niet meer buitenkomen, is toch lang."

Annie: "Kom nu Tony, je hebt toch al vaak verteld dat je vlak na je vrijlating bang was om de straat over te steken."

Tony VD: "Annie, voor de tweede maal: wie wordt hier ondervraagd?"

DS: Is Vlaanderen nu slechter af omdat Duitsland de oorlog verloor?

Tony VD: "Wanneer ik de capriolen van onze politici bekijk, denk ik toch vaak: dat zou bij de Duitsers nooit mogelijk zijn geweest, met ons was dit nooit gebeurd."

DS: U bent uw burgerrechten kwijtgeraakt en mag dus niet stemmen. Maar als u nu toch mocht stemmen?

Tony VD: "Dan stemde ik allicht voor het Vlaams Blok. Ik ken daar bijna iedereen aan de top." Maar ik wil het liever niet meer hebben over politiek."

DS: Tot slot: zou u ooit opnieuw bij de Waffen-SS gaan?

Tony VD: "Ik wil niet meer strijden voor het fascisme. Bijna niemand gelooft er nog in. Misschien nog enkele duizenden, maar dat is te weinig om er nog een keer aan te beginnen. Maar heb ik spijt van wat ik toen deed? Nee. Ik heb gekozen om deel uit te maken van dat glimmende leger en ben erbij geraakt. Dat was mijn ambitie, mijn motivatie. En niet meespelen in een of ander groot politiek plan."

Op 4 april 1947 veroordeelt het Krijgshof van Antwerpen de vijfentwintigjarige Tony Van Dijck een eerste keer tot de doodstraf. Eén jaar later wordt de laatste leider van de Algemene SS Vlaanderen die medeverantwoordelijk is voor de tegen partizanen én burgerbevolking gerichte razzia's in Lamain, Hertain, Tournai, Bree, Peer, Meeuwen, Guitrode, Wijshagen en vooral Meensel-Kiezegem ook door het Krijgshof van Brussel tot de dood met de kogel veroordeeld. Maar het vonnis wordt niet voltrokken. Van Dijck komt er vanaf met 17 jaar cel.

Op zijn 22ste wordt Van Dijck - op voorspraak van Heinrich Himmler zelf - benoemd tot vijfde (en laatste) Standartenführer (het equivalent van kolonel) van de gevreesde 'Flämische Allgemeine SS'. De benoeming van de jonge Tony Van Dijck is een weldoordachte zet van de Duitse SS-leiding.

Begin 1943 is het Belgische verzet begonnen met het plegen van aanslagen op (militaire) collaborateurs en hun familie. En omdat het Duitse militaire bestuur in België volgens de nazi's niet hard genoeg optreedt, wil de SS een 'sterke man', die volledig de lijn van de SS volgt, een leidersfiguur die met ijzeren hand en zonder scrupules terugslaat.

Van Dijck is zo'n figuur. Onder zijn leiding - vanuit zijn 'Dienststelle' aan de Brusselse Van Orleystraat - begint de Algemene SS Vlaanderen met bloedige vergeldingsmaatregelen. Bij de allereerste van die acties, in het politiecommissariaat van Vorst, executeert Van Dijck zelf drie agenten. Het is het startschot van een lange en bloedige reeks represailles. Om deze vergeldingen uit te voeren, wordt zelfs een apart korps opgericht, het zogenaamde 'Veiligheidskorps' van Robert Verbelen.

Het doodvonnis voor Tony Van Dijck werd nooit uitgevoerd. In 1957 werd de 'Standarteführer der flämische Algemeine SS' als één der laatste incivieken begenadigd en enkele jaren later vrijgelaten.

Hij vestigde zich in Mortsel - met een historisch cynisme op de door de geallieerden in 1943 gebombardeerde 5 april Warande. De oneindige schuldenlast van de (SS-) geschiedenis en de hem persoonlijk ten laste gelegde moorden en vervolgingen ten spijt, noemt de nu 82jarige 'Obersturmführer' Van Dijck zich nog altijd... 'een echte SS-man'.

In 'Alleen de Almachtige zal oordelen over mijn schuld' getuigt hij voor de eerste keer openlijk over zijn oorlogsjaren. Toch is het portret van Tony Van Dijck allesbehalve een biecht. Van Dijck hangt weliswaar niet langer volledig het nationaal-socialistische gedachtegoed aan, maar hij is een overtuigde SS-man gebleven.

In die zin is hij niet Adolf Hitler, maar veeleer Heinrich Himmler trouw gebleven. Het elitarisme en sektarisme van de SS, de cultuur van geweld en terreur die de SS-divisies en - soldaten hebben uitgedragen en vooral het racistische, op superioriteit gebaseerde gedachtegoed van de SS zijn waarden die de gewezen SS-kolonel Van Dijck ook nu nog met zich meedraagt.

Daar waar vele van zijn nog in leven zijnde medestanders hun idealen hebben opgegeven of officieel loochenen, is Van Dijck 'zijn eer' trouw gebleven. Hij lijkt het prototype van de onwrikbaar fanatieke 'SS - man'. Dat levert in deze Histories bij momenten weerzinwekkende retoriek op. Maar de terugblik op zijn verleden is ook een poging tot inzicht waarom een 'gewone' Antwerpse jongen op zijn achttiende besloot een volgeling van de meest gewelddadige paramilitaire nazi-organisatie te worden, om enkele jaren later in diezelfde organisatie een gruwelijke rol te gaan vertolken.

Van Dijck doet zijn verhaal zonder spijt of berouw. Het schokkende karakter van zijn relaas zal wellicht oude wonden openrijten bij mensen die met de vergeldingsacties te maken hebben gehad, maar als getuigenis van een oorlogsmisdadiger die uit zijn verleden niets geleerd en niets begrepen heeft, is het een historisch document, een aanklacht en een niet mis te verstane waarschuwing tegen elke extreemrechtse ideologie.