Verzet.org - Dietrich Bonhoeffer: 'Es ist schlimmer böse zu sein, als Böses zu tun'

In 1938 verneemt Dietrich voor het eerst over plannen voor een staatsgreep tegen Hitler. Dietrich heeft ondertussen een duidelijke mening gevormd over zijn houding tegenover kerk, staat en verzet. Terwijl vrienden en oud-Finkenwalde studenten hun verzet plegen door niet de Hitlergroet te brengen, heeft Dietrich al besloten, dat hij voor zoiets onbenulligs geen risico wil lopen. Hij weet al, dat er voor veel belangrijkere dingen risico's genomen zullen moeten worden.

In het voorjaar van 1939, wordt hij benaderd door zijn schoonbroer Hans von Dohnanyi om toe te treden tot het verzet tegen het nazi-regime. Dohnanyi, met wie hij nog op het gymnasium in Berlijn had gestudeerd, was een advokaat die in 1925 met zijn oudere zuster Christel Bonhoeffer was gehuwd. Na de moord in 1934 op SA-leider Ernst Röhm, tijdens wat nu de Nacht van de Lange Messen wordt genoemd, besluit Dohnanyi in verzet te komen en wordt een gepassioneerde vijand van het nazisme.

In 1939 was Dohnanyi vanuit het Departement Justitie gepromoveerd als Sonderführer naar de Abwehr, de spionagedienst van het OKW (Oberkommando der Wehrmacht). Dit kantoor wordt geleid door de admiraal Wilhelm Canaris en Generaal-majoor Hans Oster en dit kantoor zal spoedig naar het centrum van verzet tegen Adolf Hitler evolueren.

Bonhoeffer twijfelde nog. Het was een onzekere periode voor Dietrich en hij overwoog ernstig om Duitsland te verlaten. Van zijn zwager Dohnanyi wist hij dat een nieuwe oorlog onvermijdelijk werd en ook dat hij nooit soldaat zou willen worden in het leger van Adolf Hitler. In diepe twijfel schreef hij zijn oecumenische vrienden aan die hem weldra een positie aanboden aan het Union Seminary in New York. Henry Smith Leiper die op de hoogte was van het nakende vertrek van Dietrich naar de States, verzocht hem om in New York het kantoor te leiden van het Federal Council, om de vluchtelingen naar de VS te helpen opvangen. Op 4 juni 1939 vertrekt Bonhoeffer naar Amerika voor een lezingencyclus.

Rond de tijd dat Bonhoeffer in Amerika aankomt staat zijn besluit al vast dat zijn plaats in Duitsland hoorde. Zijn bange vermoedens werden bevestigd door een brief die Freudenberg hem schreef, waarin hij hem meedeelde dat de leiding van het Federal Council positie moest gegeven worden aan een permanente emigrant. Bonhoeffer schreef vervolgens Reinhold Niebuhr aan: "Ik ben tot de conclusie gekomen dat ik een vergissing heb gemaakt door naar Amerika te komen. Ik zal bij mijn terugkeer na de oorlog, in Duitsland niet het recht hebben om deel te nemen aan de restoratie van de Christelijke leer, tenzij ik bereid ben om het lot van mijn landgenoten te delen."

Anderhalve maand later, in juli 1939 keert hij weer naar Berlijn en begint er een nieuwe mijlpaal in zijn leven met name die van het actieve verzet. Voor Bonhoeffer was toetreden tot het verzet van dan af niet enkel een politieke stap maar ook een theologische beslissing: "I believe that God can and wants to create good out of everything, even evil. For that he needs people who use everything for the best. I believe that God provides us with as much strength to resist in every calamity as we need. But he does not give it in advance, so that we trust him alone. In such a trust all anxiety about the future must be overcome."

Virtueel bevond hij zich in een goede positie om als verbindingsman te opereren via zijn belangrijke connecties tussen de oecumenische inspanningen en zijn banden met de Duitse samenzwering tegen het nazisme. Van zijn zwager, Hans von Dohnanyi, verneemt hij meer over de samenzwering tegen het nazi-regime waar verschillende generaals in betrokken waren zoals Generaals Werner von Fritsch, Ludwig Beck en verschillende andere prominente regeringsleden.

Op aandringen van Dohnanyi sluit hij zich aan bij de samenzweerders. Hij werd in dienst genomen als civiel medewerker bij de Abwehr waardoor hij zich kon wijden aan zijn werk voor de Bekennende Kirche. Door zijn werk als Abwehrfunctionaris kon Bonhoeffer veel reizen, onder andere naar Zweden, Engeland, Italië en Zwitserland, en als koerier contacten onderhouden met de geallieerden om de vredesvoorwaarden te weten te komen. Dit was nodig om de verzetsbeweging ruggesteun te verschaffen voor de geplande putsch tegen Hitler.

De Verzetsbeweging vanuit het OKW van de Abwehr heeft verschillende pogingen ondernomen om Adolf Hitler om te brengen, maar hebben allemaal gefaald om verschillende redenen. Zo was er de poging van Generaal-majoor Henning von Tresckow op 13 maart 1943, die een bom onder het private vliegtuig van Hitler legde. Maar de ontsteking liet het afweten en de bom werd ontdekt. Een volgende poging had reeds een week later plaats, op 20 maart 1943. Kolonel Rudolf von Gertsdorff had het plan opgevat om een bom tot ontploffing te laten brengen dichtbij Hitler in het Züghaus in Berlijn, maar Hitler verliet het gebouw vooraleer de bom explodeerde.

De enige ernstige poging om Hitler om te brengen en die uitging van het HQ van de Abwehr waar Bonhoeffer deel van uitmaakte, vond ruim een jaar later plaats op 20 juli 1944. Toen Claus von Stauffenberg een bom tot ontploffing bracht kort bij Adolf Hitler, maar de Führer kwam er vanaf met weinige letsels en hij zal na die mislukte aanslag zware repressie op de samenzweerders bevelen.

<< Vorige - Volgende >>