Consul-generaal Chiune 'Sempo' Sugihara

In maart 1939 werd de Japanse Consul-generaal naar Kaunas in Litouwen gezonden om er de consulaire service te bemannen. Kaunas was de toenmalige tijdelijke hoofdstad van Litouwen en bevond zich op een strategische plaats tussen Duitsland en de Sovjet-Unie. Na de invasie van Polen door de Duitsers op 1 september 1939 verklaarden Engeland en Frankrijk de oorlog aan Duitsland.

Chiune Sugihara (1900-1986) was nog maar nauwelijks op post in Kaunas toen de nazi's Polen binnenvielen en een stroom van joodse vluchtelingen Litouwen binnenvielen. Met zich brachten ze verschrikkelijke verhalen over de gewelddaden die de Duitsers tegen de joodse bevolking pleegden. Ze ontvluchtten Polen zonder bezittingen of geld, en de locale bevolking deden hun best om deze vluchtelingen te helpen met geld, kleren en onderdak.

Voor de oorlog leefden er ongeveer 120.000 mensen in Kaunas waarvan ruim een kwart van de bevolking joden waren. Litouwen was in die tijd een enclave van vrede en zekerheid voor de joden. De meeste Litouwse joden waren zich helemaal niet bewust van het naderende onheil dat de nazi Holocaust voor hen zou betekenen. De joodse vluchtelingen vanuit Polen trachtten de Litouwse joden uit te leggen dat zij in Polen met duizenden werden vermoord, maar niemand die hen echt geloofde.

De Litouwse joden hervatten hun dagelijkse leven. Maar de situatie zou snel verergeren wanneer op 15 juni 1940 de Sovjets Litouwen binnenvallen. Nu was het te laat voor de Litouwse joden om het land nog te verlaten richting oostwaarts. Ironisch genoeg stonden de Sovjets de Litouwers toe om te emigreren uit Litouwen doorheen de Sovjet-Unie als ze maar in het bezit konden raken van bepaalde reisdocumenten.

In 1940 was het grootste deel van West-Europa veroverd door de nazi's, enkel Groot-Brittannië bleef nog over. De rest van de wereld, op een paar uitzonderingen na, belemmerden de immigratie van joodse vluchtelingen uit Polen of van waar ook ze afkomstig waren uit het door de nazi's bezette Europa.

Tegen deze verschrikkelijke achtergrond, werd de Japanse Consul Chiune Sugihara plotseling een spilfiguur in een wanhopig plan voor overleving. Het lot van duizenden families hing af van zijn menselijkheid en mededogen. De Duitsers naderden snel naar het oosten toe. In juli 1940 bevalen de Sovjet autoriteiten al de buitenlandse ambassades om Kaunas te verlaten. Bijna iedereen verliet vrijwel onmiddellijk het land, maar op eigen verzoek verkreeg Chiune Sugihara ongeveer drie weken uitstel.

Uitgezonderd Mr. Jan Zwartendijk, de uitvoerend consul voor Nederland, Chiune Sugihara was thans de enige buitenlandse consul die nog achtergebleven was in de hoofdstad van Litouwen. Ze zouden het beiden nog erg druk krijgen.