Het ERC -Emergency Rescue Committee- in de V.S.

In New York in de Verenigde Staten, gealarmeerd door het nieuws over wat er met de vluchtelingen in Frankrijk gebeurt, trekken een aantal Amerikanen aan de alarmbel en verenigen zich in het Emergency Rescue Committee. De dag nadat de wapenstilstand in Frankrijk werd betekend, organiseert het ERC een bijeenkomst met het doel geld in te zamelen om de vluchtelingen in nood te helpen. Zij slagen erin om 3.000 dollars bij elkaar te brengen, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. Dat bedrag moest volstaan om misschien 10 vluchtelingen(!) naar de Verenigde Staten te brengen.

Amerikanen die bekend waren met wat er allemaal had plaatsgevonden in Duitsland en ook Duitsers die voordien al naar de VS waren gevlucht, stelden zelf samen een lijst op van mensen die in het grootste gevaar verkeerden. Het ERC kon onmogelijk de honderdduizenden joden redden die in Frankrijk in de val zaten en besloot om zich te beperken tot een reddingsactie van de zgn. 'culturele elite'.

Dat waren allemaal erg bekende namen en niet enkel joden; kunstenaars, musici, schilders, schrijvers, politici, professoren, enz. en in vele gevallen ook grote critici van het nazi-regime die daardoor erg gezochte personen waren en op een speciale zwarte lijst van de Gestapo stonden genoteerd.

Nu moest er nog iemand aangeduid worden door het ERC die het waagde om naar Frankrijk te reizen en de hulpactie op touw te zetten. Varian Fry, geboren op 15 oktober 1907 in New York, was een jonge schrijver en journalist en uitgever van culturele tijdschriften en politieke magazines zoals 'The Living Age'. Fry woonde in New York City en leek op het eerste gezicht misschien wel de minst geschikte kandidaat voor deze bijzondere missie, maar omdat niemand anders zich vrijwillig meldde aanvaardde hij de moeilijke taak.

Varian Fry was helemaal niet opgeleid voor dit soort 'werk', maar hij aarzelde geen moment om zoals hij het later zal noemen 'de ziel van de westerse cultuur' te redden. In 1935 was hij in Berlijn geweest, en was zwaar geschokt geweest toen hij een paar keren getuige was van gewelddadige klopjachten op de joden.

Fry beheerste vloeiend verschillende talen zoals het Frans en het Duits, was goed bekend met de hedendaagse politiek, en zijn algemene waardering voor de Europese cultuur, overtuigden het ERC ervan dat hij de job wel zou aankunnen. Fry was een erg belezen man, hij had in 1931 een diploma behaald aan de Harvard Universiteit, en wist voor zichzelf wat er op het spel stond.

Varian Fry: "Onder de vluchtelingen die in Frankrijk in de val zaten, bevonden zich veel schrijvers en artiesten wiens werk ik bewonderde... nu dat zij in levensgevaar verkeerden, voelde ik mij verplicht om hen te helpen; precies zoals zij, zonder het te weten, mij vroeger ook dikwijls hadden geholpen."


Aanvankelijk gelukt het Varian Fry maar niet om een visum te verkrijgen om naar Europa te reizen. De Verenigde Staten houden op dat ogenblik in de oorlog nog vast aan hun neutraliteit en streven goede relaties na met de Vichy-regering van Pétain. Amerika zal pas enkele dagen na de aanval op 7 december 1941 op Pearl Harbor door Japan, en wanneer Duitsland de VS op 11 december 1941 de oorlog verklaart, in het strijdtoneel betrokken worden.

In 1940 had de VS zich nauwelijks hersteld van de zware economische depressie waarin het zich bevond sinds de beurscrash op Wallstreet van 1929. Het hanteerde strikte immigratievoorwaarden voor vreemdelingen, mede omdat vele werklozen afhankelijk waren van een leefloon. Ook waren de VS bevreesd voor eventuele spionnen die zich zouden voordoen als vluchtelingen en aldus toch het land zouden binnenraken.

Door de leden van het Emergency Rescue Committee wordt hard gelobbyd en ze verkrijgen een onderhoud met de echtgenote van President Roosevelt, de First Lady Eleanor Roosevelt. Varian Fry slaagt erin om de First Lady ervan te overtuigen om de deuren van de Verenigde Staten te openen voor de vluchtelingen op de lijst. Mevrouw Roosevelt voegt nog wel zelf een naam toe op de lijst: de beroemde schrijver en criticus, Lion Feuchtwanger, die naar verluid zou opgesloten zitten in een Frans(!) concentratiekamp. Met zijn roman 'Die Geschwister Oppenheim' (1935) beschrijft Feuchtwanger het lot van een Duits-Joodse familie onder het naziregime en in 1936 brengt hij een satire op Adolf Hitler uit 'Der falsche Nero'.