Varian Fry in Marseille

Op 3 augustus 1940 komt Varian Fry aan in het Gare Saint-Charles van Marseille. Hij boekt zich in één van de fraaiste hotels van dat ogenblik, Le Splendide in de Rue Grignan, en neemt de mooiste kamer waar ook Maarschalk Pétain in pleegt te logeren. Gewapend met zijn lijst en de 3.000 dollars veilig opgeborgen in zijn hotel, verkent hij de stad, niet vermoedend in welk avontuur hij zich heeft gestort.

Al onmiddellijk na zijn aankomst in Marseille brengt hij een eerst bezoek aan het Amerikaans Consulaat maar daar wacht hem echter een koel onthaal. De Consul-generaal Mr. Jamison en de Vice-consul Harry Bingham Jr. koesteren maar matige belangstelling voor zijn plannen, en vragen hem zich rustig te houden. Hij wordt echter wel uitgenodigd bij Bingham thuis in Villa Bel-Air. Groot is zijn verbazing wanneer hij bij de vice-consul enkele prominenten van zijn 'lijst' aantreft: Marc en zijn vrouw Bella Chagall en eveneens Lion Feuchtwanger! Fry had een eerste bondgenoot getroffen in Harry Bingham Jr.

De daarop volgende dag richt hij onder de dekmantel van een weldadigheidsorganisatie het 'Centre Américain de Secours' op. Het nieuws van dit Amerikaans hulpcentrum verspreidde zich als een lopend vuurtje doorheen de massa vluchtelingen die in Marseille ronddwaalden.

Varian Fry: "Al op de eerste dag meldden zich de eerste vluchtelingen op mijn kamer. Velen van hen waren door de hel gegaan; ze waren op van de zenuwen en volkomen moedeloos. (..) Velen, vooral de Duitsers en de Oostenrijkers, geloofden dat bij elke deurbel, iedere klop op de deur en iedere stap op de trap, de politie er aan kwam om hen op te halen en uit te leveren aan de Gestapo. Vertwijfeld zochten ze naar middelen en uitwegen om zich te bevrijden van de strop die zij reeds om hun hals voelden liggen."

Fry wist meteen dat hij zijn taak schromelijk onderschat had. Hij meende dat een maand voldoende was geweest en had een visum op zak dat slechts drie weken geldig was. Uiteindelijk zal hij dertien maanden lang in Marseille verblijven.


Spontaan bieden een aantal mensen zich aan op zijn kantoor om hem te helpen bij zijn reddingsactie. Zoals bvb de jonge Amerikaanse miljonaire Mary Jayne Gold (die dankzij haar fortuin regelmatig financieël bijspringt wanneer Fry weer eens krap bij kas zit); een joodse socialistische vluchteling die de schuilnaam 'Beamish' draagt (in werkelijkheid is het Albert Hirschmann die later Professor zal worden aan de Harvard Universiteit in de VS) en de rechterhand van Varian Fry wordt.

Andere medewerkers waar hij beroep op doet zijn naast Vice-consul Hiram Bingham Jr., ook nog Miriam Davenport Ebel, Charles Fawcett ('Charlie', die als koerier met documenten pendelt tussen Frankrijk en Spanje), Leon Ball (alias 'Richard Ball', die de vluchtelingen doorheen de Pyreneeën gidste van Frankrijk naar Spanje), de Weense karikaturist Bill Freier die perfect documenten en visums kon vervalsen, Daniel Bénédite ('Danny', een politieambtenaar, die onderhandelt met de Franse autoriteiten, en later het Centrum zal leiden wanneer Varian Fry uit het land werd gezet).

Na enkele weken heeft Varian Fry reeds een heel netwerk kunnen opzetten. Hij werkt samen met leden van de Franse Geheime Politie die zich niet naar het nazi-regime willen schikken, met ambtenaren van consulaten van verschillende nationaliteiten die de vluchtelingen willen helpen en hem identiteitspapieren en visums willen verkopen.

Vele ronkende namen danken hun leven aan Varian Fry zoals de kunstschilders Marc Chagall, André Breton en zijn echtgenote Jacqueline Lamba, Marcel Duchamp, André Masson, Victor Brauner, Oscar Dominguez, Jacques Hérold, Frédéric Delanglade, Wilfredo Lam, Max Ernst en zijn toenmalige echtgenote de kunstcollector en mecenas Peggy Guggenheim;

de filosofe Hannah Arendt; de beeldhouwer Jacques Lipchitz; vele musici zoals clavecimbeliste Wanda Landowska, componist Erich Itor-Kahn, cellist Pablo Casals, pianist Heinz Jolles en zangeres Lotte Léonard;

de schrijvers Konrad Heiden, Franz Hessel, Hans Sahl, Walter Mehring, Victor Serge, Hans Habe, Alfred Döblin, Wilhem Herzog, de beroemde schrijversfamilie Mann met de gebroeders Thomas en Heinrich en hun kinderen/schrijvers Golo, Klaus en Erika Mann; de dichter Franz Werfel alsmede zijn vrouw Alma Mahler-Werfel die met zich meebracht de originele partituren van haar eerste echtgenoot, Gustav Mahler, alsook de manuscripten van de symphonieën van Georg Bruckner;

verder ook nog Alfredo Mendizabel, de belangrijkste katholieke filosoof van zijn tijd, de antropoloog Claude Lévi-Strauss, fysicus Peter Pringsheim, mathematicus Emil Gumbel, Otto Meyerhof die in 1922 de Nobelprijs had ontvangen voor Fysiologie en Geneeskunde alsook zijn vrouw de schilderes Hedwig Schallenberg;

en vele vele anderen.......