Verzet.org - Opstand in het vernietigingskamp Sobibor van 14 oktober 1943

Tijdens de gehele duur dat het kamp bestond, waren er verschillende ontsnappingspogingen geweest en sommige daarvan waren ook met succes afgelopen. Als vergelding voor deze ontsnappingen executeerden de Duitsers dozijnen gevangenen. In juli en augustus 1943 vormden een aantal gevangen joden een ondergrondse verzetsgroep rondom Leon Feldhendler, die nog voorzitter van de Judenrat (jodenraad) in Zolkiew was geweest. Het doel van deze groep was een opstand te organiseren voor een massale ontsnapping uit het kamp.

In de tweede helft van september werd een groep Russische joodse krijgsgevangenen vanuit het Minsk naar het kamp gedeporteerd, een van hen was Luitenant Aleksandr »Sasha« Pechersky. De ondergrondse verzetsgroep haalde Sasha binnen en maakte hem prompt tot hun commandant met Feldhendler als zijn adjunct. Het plan van de gevangenen was zeer gewaagd.

Het doel was om de SS bewakers te doden, voldoende wapens te bemachtigen en zich al schietende een uitweg te banen door het kamp. De grote revolte was gepland voor 13 oktober 1943, maar moest 24 uur worden uitgesteld door de aankomst van een SS onderdeel uit het werkkamp van Ossowa.

14 oktober 1943 was een warme zonnige dag, en niets wees er op dat er wat op til was. Op het ogenblik van de opstand, bevonden er zich ongeveer 550 gevangenen in het kamp, maar slechts een kleine groep was op de hoogte. Kampcommandant Reichleitner, Gustav Wagner en Hubert Gomerski waren niet in het kamp en dat was een geluk voor de opstandelingen. De afwezigheid van Wagner en Gomerski, twee van de wreedste SS mannen, had de bewaking van het kamp erg verzwakt.

Om precies 4 uur die namiddag, had de plaatsvervangend kampcommandant SS Untersturmführer Niemann, zijn paard opgetuigd klaar om een ritje te maken, en trad hij de kleermakersshop binnen om zich zijn nieuwe uniform te laten aanpassen. Kleermaker Mundek stond al klaar met het nieuwe uniform in zijn handen. De nietsvermoedende nazi-officier, gooide achteloos zijn koppelriem met pistool op de tafel en Mundek trok hem zijn uniform aan. Net op het ogenblik dat hij met een krijt wat correctielijnen aanbracht op het uniform, dook Yehuda Lerner uit het niets op en sloeg met een bijl de schedel van Niemann in. De nazi viel dood neer. Shubayev rende naar het kwartier van Sasha en overhandigde hem het eerste buitgemaakte pistool. De opstand was begonnen en er was geen weg meer terug!

Op de foto links hiernaast verhaalt Yehuda Lerner -in 1942 nauwelijks 17 jaren oud- in 2001 in de beklijvende docu-film van Lanzmann over de Opstand in Sobibor.

Om 16u15 betrad Oberscharführer Graetschus, de nazi die de leiding had over de Oekraïnse bewakers, nietsvermoedend de schoenmakerij om er zijn herstelde laarzen op te halen. Op het ogenblik dat Yitzak de benen van de nazi in een stevige greep hield om hem zijn laarzen aan te trekken, glipten Arcady Wajspeper en Simon Rosenfeld langs de achterdeur naar binnen en hakten met een bijl de schedel van de nazi doormidden. Even later betrad de adjunct van de nazi, de Oekraïnse Klatt, de shop om zijn baas aan de telefoon te roepen maar liep recht in de armen van de opstandelingen en werd onmiddellijk omgebracht.

In Kamp 2 had Toivi Blatt postgevat en informeerde SS Untersturmführer Wolf dat een nieuwe lederen jacket met zijn maat speciaal voor hem was apart gelegd in het magazijn. De nazi hapte toe in het lokaas en haastte zich zonder aarzelen naar het magazijn.

Scene uit de film Escape from Sobibor uit 1987

Scene uit de film Escape from Sobibor uit 1987

Ondertussen hadden enkele samenzweerders in het magazijn pakketten omhoog tegen de muur gestapeld, die elk tien kledingstukken bevatten, en ernaast lag het lokaas: een mooie blinkende lederen vest. Wolf trad binnen. "Aandacht!" riep Bunlo, “Help de Heer Unterscharführer met zijn vest!", beval de Kapo. Een ander hield de vest geopend voor de nazi, en op het moment dat de nazi zijn armen in de vestmouwen stak, en hij even zijn armen niet meer kon bewegen, maakte Cybulski hem af met enkele slagen van een bijl. De executies in Kamp 2 waren begonnen en de val wachtte op de volgende nazi SS Unterscharführer Valaster, die eveneens snel werd afgemaakt.

Op een andere plaats bereidde een ander team de aanslag SS Oberscharführer Beckman voor. De gevangene Pozycid klopte aan zijn deur voor toestemming om binnen te komen om wat uitleg over het werk te vragen. Onmiddellijk haalde hij uit met een mes en dodelijk getroffen zeeg de nazi neer. Onverwacht was SS Unterscharführer Wafter Ryba de garage binnengewandeld en werd prompt afgemaakt.

Van op de centrale wachttoren in het midden van Kamp 2 klonk ondertussen het luide belgerinkel dat het einde van de dagelijkse werkzaamheden aankondigde. De groepen werkslaven keerden onder het zingen van hun liederen terug naar hun woonbarakken. Alles verliep zoals elke andere dag. In Kamp 1 stond een lange rij gevangenen aan te schuiven voor hun dagelijkse portie koffie en brood, zich niet bewust van het feit dat binnen enkele minuten een strijd op leven of dood zou losbarsten.

Op dat ogenblik verscheen SS Frederick Gaulich op het toneel. Gevangene Leitman vroeg hem om zich onmiddellijk te melden naar een in aanbouw zijnde nieuwe barak, want ze hadden daar een paar problemen met steunbalken. Op het moment dat Gaulich de barak binnentrad bezegelde een zwaaiende bijl zijn lot en met één klap zeeg hij dood neer.

Scene uit de film Escape from Sobibor uit 1987

De eerste gedode Duitser werd ontdekt. De SS'r Bauer, in het gezelschap van twee gevangenen Jakob Biskubicz en David, keerde terug van het kamp in Chelmno. Toen zij enkele kratten met vodka van de truck namen, keek toevallig een bewaker in het kantoor en zag het lichaam van een dode Duitser liggen. Jakub Biskubicz beschrijft hoe deze ontdekking de derde fase van de opstand inluidde: "Een Oekraïner kwam aangerend en riep naar Bauer, ´Een Duitser is door!¸ Bauer begreep hem niet meteen maar David had het ook gehoord en zette het op een lopen. Bauer rende achter hem aan en vuurde enkele kogels op hem af. Ik bleef alleen achter."

Sasha had de schoten gehoord en begreep dat er iets was misgelopen. Op bevel van Sasha, blies Kapo Pozycid het afgesproken fluitsignaal tot verzamelen. Een kwartier vroeger dan afgesproken maar de autoriteit van de Kapo werd nooit in twijfel getrokken. Het nieuws van de opstand verspreidde zich razendsnel doorheen het kamp. Sommige joden die naar hun barakken terugkeerden haalden uit verborgen plaatsen hun gebedsjalen te boven en prevelden de Caddish, het Gebed voor de Doden voor... zichzelf.

Sasha sprong bovenop een tafel en hield een korte toespraak in zijn moedertaal het Russisch. Rustig, maar luid en duidelijk zodat iedereen hem kon horen, vertelde hij aan de gevangenen wat er was gebeurd en dat de meeste Duitsers in het kamp waren gedood. Een verschrikkelijke oorlog verwoestte de wereld en elke gevangene was een deel van die strijd. Hij beloofde hen dat zij, dood of levend, deze humanitaire tragedie zou gewroken worden. Hij herhaalde tot tweemaal toe dat de gevangenen, die op de een of andere miraculeuze wijze zouden overleven, voor altijd getuigen zouden zijn van deze misdaad. Hij eindigde zijn toespraak met: "Voorwaarts Kameraden! Dood aan de fascisten!!!"

De gevangenen afkomstig, uit verschillende landen en verschillende talen sprekende, hadden het allemaal goed begrepen. Uit de mist van de verzamelde groep joden riep een enkele vreemde en ongeduldige stem: "Voorwaarts! Hoera! Hoera!" En in een flash, brulde het hele kamp hem na.

De overblijvende nazi's, en enkele kampbewakers met machinegeweren, die aanvankelijk in shock waren door de gebeurtenissen, hadden nu post gevat en blokkeerden de uitgang van het kamp. Honderden gevangenen drongen echter naar de uitgang en een eerste rij ongewapende gevangenen werd door de machingeweren weggemaaid. Maar de vastbesloten strijders bleven voortduwen in een vlaag van suïcidaal vertrouwen.

Iemand anders probeerde met een schop een opening te hakken in de omheining van het kamp. Met het verstrijken van de minuten doken er almaar meer joden op het strijdtoneel. In plaats van onder het geweervuur, in een rij aan te schuiven aan het gat in de omheining, klommen tientallen in paniek over de omheining. Ze konden niet meer wachten en kozen liever de dood dan nog één moment langer te moeten doorbrengen in de hel van het lamp.

Toivi Blatt in 2000

Overal lagen lichamen van gedode en gewonden. Het lawaai van de geweerschoten en ontploffende mijnen rondom het kamp was oorverdovend. Granaten ontploften en de machingeweren ratelden onophoudelijk op de ongewapende massa vluchtelingen. De nazi's schoten van op afstand op mensen waarvan slechts een klein gedeelte gewapend was met kleine zelfgemaakte bijltjes of messen.

De overlevende Toivi Blatt verhaalt hierover: "Wij renden doorheen het ontplofte mijnenveld en de mijnkraters, sprongen over een enkele draad die het einde van het mijnenveld markeerde, en raakten buiten het kamp. Nu moesten we de rand van het bos nog halen. Het was zo dichtbij. Ik struikelde en viel herhaaldelijk op de grond en dacht dat ik getroffen was. Telkens kroop ik weer recht en rende verder... 100 meter...50 meter...nog 20 meter meer en bereikte eindelijk het bos. Achter ons niets anders dan bloed en asse. In de grijze avondschemering, klonken van op de centrale wachttoren de machinesalvo's en schoten de laatste slachtoffers neer."