Op 10 mei 1940 vallen de nazi's België binnen. Achttien dagen later wordt de overgave getekend en de regering vlucht naar Londen. Tienduizenden slaan op de vlucht naar Frankrijk waaronder ook ongeveer 5 à 6.000 joden die emigreren naar Zwitserland of naar de Verenigde Staten en zullen zo uit de handen van de nazi's blijven. De bezetter installeert zich en verkrijgt al heel snel de locale medewerking van de collaborerende hierboven reeds geciteerde vooroorlogse extreemrechtse formaties.

De bezetter stelt een militair bestuur in o.l.v. Generaal von Falkenhausen. De burgerlijke vrijheden worden afgeschaft. De anti-joodse politiek van de nazi's wordt nu ook in bezet Europa van toepassing. In de eerste twee jaren van de bezetting werkten de nazi's het wettelijk en administratief 'statuut' van de joden uit. Vrij snel worden de eerste anti-joodse verordeningen uitgevaardigd.

Zes maanden na de capitulatie, in oktober 1940, vaardigden de Duitsers de eerste verordening uit. In totaal zullen tot september 1942 achttien anti-joodse verordeningen door de bezetter worden uitgevaardigd. Die hadden tot doel de joden te identificeren en te registreren, uit het openbaar en economisch leven uit te sluiten en te concentreren met het oog op deportatie. Opvallend is de systematische en coherente manier waarop de bezetter te werk gaat.

In een eerste fase wordt het joods leven in België in kaart gebracht. Een eerste verordening verbood de rituele offerslachting van dieren. Ook moesten alle joden die ouder waren dan vijftien jaar zich laten registreren in het gemeentelijk jodenregister. Op de identiteitskaart werd een stempel 'JOOD-JUIF' aangebracht. In 1942 werden aldus 55.670 mensen in dat steekkaartensysteem geregistreerd. Dat fichesysteem zal voor de Duitsers een belangrijk werkinstrument worden. Niet alleen krijgen ze zo een beeld van de joodse aanwezigheid in België, maar brengt het ook het joodse economisch leven in kaart.

Vanaf 1941 werden dan een reeks maatregelen uitgevaardigd die de joden uit dat economisch leven moesten halen: er wordt een inventaris van de joodse onroerende goederen gemaakt, er kwam een verbod om nieuwe ondernemingen op te richten, ze werden systematisch uit beheerraden verwijderd, het joods karakter van hun zaak moest publiek worden gemaakt.

Vervolgens kwam een reeks verordeningen om de joden te isoleren en te concentreren. Zo werden ze verplicht om in de vier steden Brussel, Antwerpen, Luik en Charleroi te wonen. De joden mochten de tram niet meer gebruiken, joodse kinderen werden uit Belgische scholen geweerd, ze werden onderhevig aan de avondklok van 20u tot 7u.

Op 23 december 1940 worden 220 joden op de trein gezet in het Centraal Station van Antwerpen om naar Limburg te worden uitgewezen. Deze uitdrijving treft de vreemde joden die tussen 1938 en 1939 zijn toegekomen. In totaal worden tot april 1941 3.334 joden uit Antwerpen verdreven.



14 april 1941: Antwerpse Kristallnacht

Op 6 april beleven de Antwerpse cinemazalen in Antwerpen (en de rest van de Belgische steden) de première van de antisemitische propagandafilm Der Ewige Jude van Fritz Hippler. Met meer dan 250.000 bezoekers is deze gore anti-joodse filmprent (samen met Jud Süss) de meest bekeken Duitse film tijdens de bezetting.

Al op 10 april gooien de militanten van Volksverwering vele uitstalramen van joodse winkels in de Lange Kievitstraat in diggelen. De onlusten blijven het hele Paasweekeinde voortduren tot paasmaandag, de 14de april 1941 het geweld op zijn hoogtepunt geraakt.

Op die dag stroomt cinema Rex op de Keyserlei vol voor een extravertoning van Der Ewige Jude, die werd georganiseerd door Volksverwering. Advocaat René Lambrichts spreekt de 1.500 genodigden toe en zweept het publiek op.

Na de filmvertoning trekken zo'n 200 relzoekers van de Vlaamse SS, de Zwarte Brigade, VNV en Volksverwering/Anti-Joodse Liga de straat op en vernielen 200 vitrines van joodse winkels in de wijken rond het Centraal Station.

Waarna het sinistere gezelschap naar de Van den Nestlei en de Oostenstraat trekt. De hele inboedel en de Torah-rollen worden naar buiten gesleept en in brand gestoken. Beide synagogen en het nabijgelegen huis van rabbijn Rottenberg gaan op in vlammen.

Behalve vele woningen, winkels en magazijnen van joodse eigenaars werden er ook twee synagogen geplunderd, de inhoud op straat gegooid en in brand gestoken. Ook in de synagogen zelf werden vuurhaarden aangestoken. Na de rellen kreeg de stad Antwerpen een 200-tal aanvragen tot schadevergoeding.

 De Duitse Propaganda Abteilung was vooraf op de hoogte gesteld van wat er tevoren gepland werd en was reeds ter plaatste met cameramensen en fotografen nog voor de rellen begonnen. De rellen duurden overigens nog enkele dagen voort met opnieuw een piek op 17 april. Deze keer waren het vooral Duitse militairen en Duitse staatsburgers die ruiten kapot smeten in de Somerstraat, Lange Kievitstraat en Provinciestraat.

Eggert Reeder reageerde woedend op deze Antwerpse pogroms. Reeder streefde -met het oog op soepele deportatie van de joden- op een zo soepel mogelijke samenwerking met de Belgische instanties. Maar er werd verder geen gevolg gegeven aan Reeder toen die zag dat er geen reactie kwam vanuit het Antwerpse publiek en het na de pogroms verder rustig bleef in de metropool.

Er werden na de rellen ongeveer 200 schadeclaims ingediend. Het was echter VNV-schepen Jan Timmermans (die later Delwaide zal opvolgen op het einde als oorlogsburgemeester) die protesteerde dat ook joodse eigenaars in aanmerking zouden komen voor schadevergoeding en beklaagde zich daarover bij de Feldkommandantur. Die beval op 17 maart 1942 het stadsbestuur dat er absoluut geen schadevergoeding aan de joodse eigenaars mocht worden uitgekeerd. Op 23 mei 1942 schreef de Feldkommandantur dat haar beslissing was bekrachtigd door Militãrbefehlhaber von Falkenhausen. Zo werden de Antwerpse joden twee keer de dupe: hun woningen werden vernield en ze moesten zelf opdraaien voor de kosten.