Verzet.org - Hitlers Paus. Deel 2: Eugenio Pacelli nuntius in Berlijn

Het derde kind van Filippo, Eugenio, werd geboren op 2 maart 1876 te Rome. Hij had een zwakke gezondheid en een erg bleke huidskleur. Hij was kunstig aangelegd, studeerde muziekgeschiedenis en speelde piano en viool met zijn zusjes. Eugenios belangrijkste beslissing op 18-jarige leeftijd om priester te worden, vond plaats tijdens het pontificaat van Leo XIII die in 1878 Pio Nono was opgevolgd en paus zal blijven tot aan zijn dood in 1903.

Leo XIII was vooral berucht voor zijn strijd tegen het opkomende socialisme. In 1880 schreef hij nog: "De pest van het socialisme die onze volkeren heeft besmet, kan zich vermenigvuldigen vanwege de duisternis in het verstandelijk vermogen die ontstaat als het licht van de eeuwige waarheid wordt afgeschermd en de christelijke waarheid wordt gecorrumpeerd." In 1891 bracht Leo XIII de encycliek 'Rerum Novarum' (Van nieuwe dingen) uit. Onder Leo XIII krijgt de pauselijke diplomatieke dienst een nieuwe impuls. Hij was zelf nog nuntius geweest in Brussel en besefte de cruciale rol die nuntiussen konden spelen op het wereldplan, de verhoudingen tussen regeringen onderling en t.a.v. van de Rooms Katholieke Kerk. Voor Leo XIII vertegenwoordigde de nuntius de geestelijke soevereiniteit van de paus. Onder zijn pontificaat steeg het aantal van Vaticaanse diplomatieke vertegenwoordigers van 18 naar 27.

Op 2 april 1899 werd Eugenio tot priester gewijd en hij had inmiddels ook zijn doctoraat in de theologie behaald. Hij kan aan de slag als locale parochiepriester maar blijft verder kerkelijk recht studeren. Twee jaar later wordt hij 'ontdekt' door de kardinaal Pietro Gasparri, die als secretaris op het Vaticaanse ministerie van Buitenlandse Zaken werkte. Via Gasparri kan Eugenio aan een steile opgang van zijn carrière beginnen. In 1903 werd Leo XIII opgevolgd door Pius X die vooral bekend werd voor zijn strijd tegen het modernisme en het amerikanisme. Zijn antimodernisme zorgde ervoor dat steeds meer boeken op de index werden gezet. In 1910 bracht hij een decreet uit waarin seminaristen verplicht werden tot de zogenaamde 'antimodernisme-eed', een eed die seminaristen -in gewijzigde vorm- nog tot op de dag van vandaag moeten afleggen.

In 1904 behaalt Eugenio een dokterstitel met een dissertatie over de betrekkingen tussen Kerk en Staat en waar hij dieper inging op de concordaten, verdragen die het Vaticaan sloot met regeringen, monarchieën en keizerrijken. Die kennis van 'wereldlijke akkoorden' zal hem later nog goed van pas komen bij het afsluiten van het Reichsconcordaat met de nazi's in 1933. Vanaf 1904 tot 1913 werkte Pacelli samen met zijn mentor Gasparri aan de Codex Iuris Canonici, het Wetboek van de katholieke Kerk. Die Codex was een verzameling van decreten en wetten en werden opnieuw geformuleerd in 'canons'. Ondermeer de bisschopsbenoeming werd er in geregeld, de verhoudingen tussen Kerk en staat, nieuwe regels voor de censuur, discussies betreffende de geloofsleer werden het alleenrecht van het Heilig Office (de opvolger van de vroegere inquisitie) enz. In mei 1917 was de nieuwe Codex eindelijk klaar om gepubliceerd en toegepast te worden.

Om deze nieuwe Codex in alle landen waar katholieken leefden, ingang te doen vinden, moesten er opnieuw tal van concordaten met regeringen worden afgesloten. Het eerste belangrijke concordaat dat onder de diplomatie van Pacelli werd afgesloten was dat met Servië op 24 juni 1914. Daardoor werd de pauselijke macht verder uitgebreid ten koste van de plaatselijke katholieke Kerk. In het bijzonder de volledige controle over de benoeming van bisschoppen werd vanaf dan door de Heilige Stoel bepaald en niet langer door de locale Kerk. De druk op de verhoudingen tussen Kerk en staat binnen Servië en met Oostenrijk-Hongarije was door het concordaat met het Vaticaan zodanig sterk toegenomen, dat de moord op de Oostenrijkse aartshertog Frans Ferdinand op 28 juni 1914 de laatste druppel werd die in augustus 1914 tot de Eerste Wereldoorlog leidde.

Aan de vooravond van WO I stierf Pius X en werd op 3 september 1914 opgevolgd door kardinaal Giacomo della Chiesa, alias Benedictus XV. Hij stelde Gasparri aan als zijn staatssecretaris en Eugenio Pacelli maakte opnieuw promotie als gezant voor Buitengewone Aangelegenheden. Anders dan zijn latere opvolger Pacelli, ontpopte Benedictus XV zich alras tot een paus van de vrede. Middenin het oorlogsgeweld van de Eerste Wereldoorlog probeerde hij de strijdende partijen met elkaar te verzoenen en publiceerde zijn veroordeling van de 'afschuwelijke slachting' en "vervuld te zijn van onuitsprekelijke angst en afschuw vanwege deze monsterlijke oorlog die het bloed van christenen in stromen doet vloeien." Pacelli werkte gedurende deze periode nog steeds aan de nieuwe Codex die pas in 1917 klaarkwam. Op 13 mei 1917 werd Eugenio tot bisschop gewijd en enkele dagen na zijn benoeming naar Duitsland gezonden. De nieuwe Codex moest verbreid worden en het land met de grootste en machtigste katholieke bevolking in de wereld was op dat ogenblik Duitsland.