Verzet.org - Hitlers Paus. Deel 3: Pius XII

In de lente van 1942 bereiken de eerste ontstellende berichten over de volkerenmoord die op de joden in Oost-Europa plaatsheeft de westerse wereld en ook het Vaticaan. De Paus weigert aanvankelijk te reageren en dat naar eigen zeggen om de neutraliteit van het Vaticaan te bewaren en het lot van de Duitse en Italiaanse katholieken veilig te stellen. Pas in zijn kerstrede op 24 december 1942 verwijst hij vaag en in één enkel zinnetje naar het drama dat zich in het oosten afspeelt, en de begrippen 'nazi' of 'jood' andermaal angstvallig mijden te vernoemen: "De mensheid is deze gelofte [van naastenliefde] verplicht aan de honderdduizenden die geheel buiten hun eigen schuld, soms alleen vanwege hun religie of ras, worden uitgekozen om vermoord of geleidelijk uitgeroeid te worden." Zelfs Mussolini kon nauwelijks geloven wat hij hoorde en merkte schamper op: "De Stedehouder van God op aarde zou eigenlijk zijn mond helemaal niet opendoen. Hij zou op zijn wolk moeten blijven zitten. Deze toespraak vol platitudes die hij beter aan de parochiepriester van Predappio had kunnen overlaten." (Predappio was het geboortedorp van Mussolini).

Het naoorlogse verdict van bv Günther Lewy over het grote zwijgen van de paus is vernietigend: "Als Pius XII een openbare veroordeling van de vernietigingskampen had uitgesproken en die via Radio Vaticana en de kansel had laten verspreiden, dan hadden zowel de joden als christenen kunnen begrijpen wat deportatie naar het oosten inhield. De paus zou men hebben geloofd, terwijl de uitzendingen van de geallieerden vaak als propaganda werden afgedaan." In dit verband werd dikwijls verwezen naar het effect van de donderpreek die de Duitse Bisschop Clemens von Galen hield op 20 juli 1941 uit protest tegen het Euthanasieprogramma T-4, waar duizenden gehandicapten en andere tot de door het Derde Rijk geproclameerde ongewensten werden vermoord en/of vergast in de speciale euthanasietehuizen. Kort daarop werd het euthanasieprogramma onder druk van de publieke opinie en door de actie van von Galen officieel stilgelegd.

De paus heeft het echter te druk met religieuze zaken. Slechts wanneer Rome wordt bedreigd door bombardementen door de geallieerde strijdkrachten laat hij van zich horen. De Britse gezant Osborne schrijft in zijn dagboek: "Hoe langer ik erover nadenk, des te meer ik de tegenstelling varafschuw tussen de massamoord op het joodse ras aan de ene kant en de bezorgdheid van het Vaticaan over een bombardement aan de andere kant. Zijne Heiligheid probeert kost wat kost aan zijn neutraliteit vast te houden, zelfs als de afschuwelijkste misdaden tegen God en de mensheid worden begaan, omdat hij een rol wil bij eventuele vredesonderhandelingen. Hij ziet niet dat de Heilige Stoel zo zwaar wordt beschadigd door zijn weigering om zich uit te spreken en dat niemand meer naar hem zal willen luisteren."

De machtigste morele leider van het ogenblik, Eugenio Pacelli alias Pius XII, met ruim een half miljard toegewijde volgelingen, bleef zich hardnekkig huldigen in stilzwijgen, onverschilligheid en een absoluut gebrek aan mededogen met de volkerenmoord die door de nazi's werd begaan. Günther Lewy schrijft in 1964 in zijn essay Commentary: "Het lijkt erop dat de paus en zijn adviseurs, wellicht onder de invloed van een lange traditie van gematigd antisemitisme dat al zo lang gemeengoed was in Vaticaanse kringen, zich weinig van het lot van de joden leken aan te trekken. Er zijn geen directe bewijzen voor, maar de conclusie is moeilijk te vermijden."

Later -nà de oorlog- zal Paus Pius XII dit stilzwijgen verder cultiveren en nimmer nog de Holocaust op de joden, ter sprake brengen en/of veroordelen. In 1979 gaf de Duitse katholieke Kerk in een verklaring van haar Nationale Bisschoppenconferentie voor het eerst de feiten toe: "Het is des te moeilijker te verklaren om vandaag te begrijpen dat er, noch op de boycot van joodse winkels op 1 april 1933, noch op de aankondiging van de Neurenberger wetten in september 1935, noch op de excessen die plaatsvonden tijdens de zogenaamde Kristallnacht van 9/10 november 1938, een voldoende duidelijke en onmiddellijke reactie van de kant van de Kerk volgde." Het is pas op 18 maart 1998 dat het Vaticaan, bij monde van Kardinaal Edward Cassidy, een knieval maakt en zich openlijk verontschuldigt bij de joden "dat het zich tijdens WOII niet duidelijk heeft uitgesproken tegen het nazisme."

De controverse rond Paus Pius XII blijft tot op heden voortduren, en dat vooral na het verschijnen van enkele boeken waaronder John Cornwell's "Hitlers Paus - De verborgen geschiedenis van Pius XII" en het boek van Daniel Goldhagen "Een morele afrekening" nog voor de meeste ophef zorgden.

De eerste nazi-paus wacht weldra de heiligverklaring door de huidige Paus Benedictus XVI die door zijn voorganger Johannes-Paulus II, de Pool Karel Woytila, werd ingezet. Of we met de nieuwe paus, de Duitse kardinaal Ratzinger (º16 april 1927) die in 1941 nog lid was van de Hitlerjugend en het laatste oorlogsjaar soldaat bij de Wehrmacht was, een groot en geloofwaardig mea culpa mogen verwachten omtrent het grote zwijgen van Pius XII, blijft een open vraagteken.

Veelzeggender is de passage van Konrad Adenauer uit een brief aan een katholieke priester van de eerste naoorlogse Duitse bondskanselier en leider van de CDU (de christen democratische opvolger van de Zentrumpartei) uit 1946: "Naar mijn mening draagt het Duitse volk, evenals de bisschoppen en de clerus een grote schuld voor wat er heeft plaatsgevonden in de concentratiekampen. Het is misschien waar dat er achteraf niet veel kon worden gedaan. De schuld ligt in een eerder stadium. Het Duitse volk, inclusief een groot deel van de bisschoppen en de geestelijken, accepteerde de nationaal-socialistische agitatie. Het liet zich vereenzelvigen (gleich geschalten) [met het nationaal-socialisme], zonder noemenswaardig verzet, ten dele zelfs met enthousiasme. Daar ligt zijn schuld. Bovendien, ook al was men niet volledig op de hoogte van de volledige reikwijdte van de gebeurtenissen in de kampen, men wist dat de persoonlijke vrijheid en alle principes van gerechtigheid met de voeten getreden werden, dat in de concentratiekampen grote wreedheden werden begaan en dat de Gestapo en onze SS en voor een deel ook onze troepen in Polen en Rusland de bevolking ongekend wreed behandelden. De pogroms tegen de joden in 1933 en 1938 vonden in alle openheid plaatst. De moord op de gijzelaars in Frankrijk werd hier officieel afgekondigd. Men kan daarom niet beweren dat het publiek niet wist dat de nationaal-socialistische regering en het leger voortdurend en principieel de wet, de Haagse Conventie en de meest fundamentele wetten van de menselijkheid schonden. Ik geloof dat veel voorkomen had kunnen worden als de bisschoppen op een bepaalde dag allemaal van op de kansel hadden geprotesteerd tegen dit alles. Dit is niet gebeurd, en daarvoor bestaat geen excuus. Want als de bisschoppen hiervoor naar de gevangenissen of een concentratiekamp waren gestuurd, dan zou dat geen verlies geweest zijn, integendeel. Dat is allemaal echter niet gebeurd, en daarom past het ons te zwijgen."