Voorwoord Dr. A.J. van der Leeuw Heemstede, 15 augustus 1993 p.9/10 De bezetters deporteerden ruim honderdduizend joden uit Nederland. Van hen werden er in de periode 2 maart-20 juli 1943 met 19 treinen 34.313 naar het vernietigingskamp Sobibor in Polen gezonden.

Vijftien vrouwen en drie mannen keerden naar Nederland terug. Twee van hen, Selma Engel-Wijnberg en Ursula Stern, behoren tot de ongeveer vijftig overlevenden van de opstand van 14 oktober 1943, toen een groep vastbesloten gevangenen, van wie de luitenant van het Rode Leger Alexander Petsjerski de voornaamste pannen had ontworpen, een belangrijk deel van de SS-kampstaf wist te doden en met enige honderden anderen uit het kamp te ontsnappen. De andere Nederlandse overlevenden werden direct na de aankomst in Sobibor voor werkkampen in de omgeving geselecteerd.

 

Twee jaar later werden zij na de verschrikkelijke evacuatiemarsen en -transporten in verschillende concentratiekampen in Duitsland bevrijd. Onder hen Mirjam Penha-Blits en ook Jules Schelvis, die hun persoonlijke herinneringen treffend te boek hebben gesteld. Selma Engel-Wijnberg heeft ze door de pen van een ander gepubliceerd.

Over de plaats van Sobibor in de door Adolf Hitler bevolen Endlösung der Judenfrage: een van de vier kampen waar - anders dan in Auschwitz en Majdanek - uitsluitend gemoord en verbrand werd, is veel gepubliceerd in algemene en speciale boeken over het Dritte Reich en zijn concentratiekampen. Maar tot nu toe ontbrak een boek over Sobibor, een zorgvuldige samenvatting van de overstelpende hoeveelheid materiaal over het kamp, die met name door de in de Duitse Bondsrepubliek gevoerde processen en de daaraan voorafgegane, wereldomspannende recherche-onderzoeken, is ontstaan.


Jules Schelvis heeft die gigantische taak op zich genomen en het hierna volgende boek toont, dat hij die op bewonderenswaardige wijze heeft volbracht. Hij heeft niet slechts de tienduizenden bladzijden van de dossiers professioneel weten te verwerken maar door zelf in interviews met overlevenden nog veel aan toegevoegd. Hij heeft ook aangetoond dat persoonlijke - maximale- betrokkenheid bij het onderwerp geen handicap behoeft te zijn voor een evenwichtige beschrijving. Hij zwijgt zelfs over het verachtelijke zelfmedelijden van de in Hagen terechstaande kampfunctionarissen, dat hij maandenlang heeft aangehoord en waaraan Duitse functionarissen van politie en justitie met wie ik destijds sprak, zich zo hevig hadden geërgerd.

Er is moed en volharding nodig om dit boek uit te lezen. Misschien kost het ons in 1993 minder zelfoverwinning dan vijf jaar geleden, nu wij dagelijks worden herinnerd aan datgene waartoe de mens in staat is.

In zijn inleiding herinnert Schelvis even aan de klassieke vrees van veel overlevenden, namelijk dat men hen niet zal geloven en dat zij die beweren dat de holocaust niet werkelijk heeft plaatsgevonden en een produkt van joodse propaganda is, geloof zullen vinden. Het is de begrijpelijke vrees van zwaar getroffen mensen, die de kracht van het glasharde bewijsmateriaal: onze bevolkingsregisters, de transportlijsten en de overeenstemmende bekentenissen van nagenoeg alle daders, onderschatten.

Toch zullen er zeker groepen blijven bestaan, die de realiteit van Sobibor en van de Endlösung der Judenfrage willen ontkennen. Hun dwaze irrationele ontkenning, die nota bene voor een groot deel op al even irrationeel antisemitisme berust, laat zich niet met rationele argumenten bestrijden. Zij wordt het beste gekarakteriseerd in Morgenstern's onvergetelijke versregels:

Denn so sieht er messerscharf,
nicht sein kann, was nicht sein darf.

Kortom, wat niet had mogen gebeuren, is ook niet gebeurd. Tegen zulke argumenten is geen kruid gewassen. Wij moeten er mee leven, dat sommigen hun verstand al dan niet bewust uitschakelen.

Ik schrijf dit terwijl de vrijspraak van Demjanjuk velen in grote beroering heeft gebracht. Ook dat is begrijpelijk, maar ik meen, dat ons grote erkentelijkheid past voor het feit, dat de hoogste rechters van de staat der vervolgden het recht boven de wraak hebben geplaatst, daar waar het behoort. Zo heeft ook Schelvis de waarheid boven haat en wraak trachten te plaatsen.

Dr. A.J. van der Leeuw Heemstede, 15 augustus 1993