Verzet.org - Hannie Schaft, haar rol in het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog (Sophie Poldermans)

Uitzending: zondag 16 april 2006, 20.35 uur Nederland 3
Andere Tijden: Website: www.anderetijden.nl
Pantserwagens tegen kransen / Hannie Schaft-herdenking onder vuur

In 1945 wordt ze door Koningin Wilhelmina nog een symbool van het nationale verzet genoemd, wordt ze met staats eer (her)begraven op de erebegraafplaats in Bloemendaal en heeft niemand er problemen mee dat Hannie Schaft tijdens de oorlog deel uitmaakte van het communistisch verzet.

Zes jaar later is de situatie volstrekt anders. De koude oorlog splitst de wereld en de angst voor het ‘rode gevaar’ is zo groot dat de jaarlijkse Hannie Schaft herdenking wordt verboden. De burgemeester van Bloemendaal omschrijft het als volgt: “ter voorkoming dat het eregraf, dit symbool van nationaal verzet, het toneel wordt van een politieke demonstratie.” Ondanks dit verbod komen er op zondag 25 november 1951 ruim 5000, voornamelijk communistische, demonstranten naar Haarlem vastberaden om Hannie Schaft eer te bewijzen. Ze worden opgevangen, gevolgd en tegenhouden door honderden zwaar bewapende politieagenten en soldaten, en op de Zeeweg patrouilleren zelfs vier pantserwagens. Uit de geschutskoepels steken machinegeweren en er mag zelfs op de ongewapende demonstranten geschoten worden.

Verzetsvrienden van Hannie Schaft zijn woedend. Zij die gevochten hebben voor de vrijheid van het vaderland zijn nu de vijanden van datzelfde vrije land geworden.Gezag en demonstranten staan onverzettelijk tegenover elkaar en uiteindelijk zwichten de demonstranten, leggen hun bloemen en kransen bij een boom op de Zeeweg en keren om. Alleen de man die vindt dat bomen er voor honden zijn maar niet voor Hannie Schaft weet door de duinen haar graf te bereiken, legt bloemen, luidt de klok en wordt gearresteerd. Om 16.30 is volgens het officiële BVD rapport de rust in de Spaarnestad weergekeerd.

In Andere Tijden het volledige verhaal van deze verboden demonstratie met ooggetuigen, demonstranten, soldaten en de man die die koude novemberdag aan het graf van Hannie Schaft heeft gestaan.

Jannetje Johanna (Hannie) Schaft, was lid van de groep Raad van Verzet in Haarlem. Zij werd geboren te Haarlem op 16 september 1920 en terechtgesteld op 17 april 1945 in Bloemendaal. Om rechten te studeren legde zij in 1938 met glans het vereiste staatsexamen af. Zij werd in 1938 als student rechten ingeschreven aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Als gevolg van de Duitse overval en bezetting van Nederland in mei 1940 veranderde haar hele levenspatroon. Zij brak haar studie af en keerde terug naar het ouderlijk huis in Haarlem, vanwaaruit zij contact zocht met het verzet.

Reeds had zij als studente, vooral geschokt door de anti-joodse maatregelen van de bezetter, geweigerd de zogeheten loyaliteitsverklaring te tekenen, en levend vanuit het haar dierbaar motto 'Ik dien', haar inspanning gewijd aan werk voor onderduikers, het rondbrengen van illegaal verkregen bonkaarten, het ontvreemden van persoonsbewijzen om er joodse onderduikers mee te helpen en gelijktijdige hulp aan de vrouwen van gearresteerde landgenoten.

In haar geboorteplaats vond Schaft de weg naar de groep Haarlem van de Raad van Verzet, een harde verzetsorganisatie geschoold in gewapende acties. Haar belangrijkste contacten werden hier de zusters Truus en Freddy Oversteegen, alsmede de voormalige staalarbeider bij de Hoogovens Jan Bonekamp. Hen verbond niet alleen een felle verzetsgeest, maar ook persoonlijke liefde. Na zijn dood (juni 1944) door politiekogels in Zaandam na een door hen beiden ondernomen mislukte actie, stortte haar wereld tijdelijk in.

Haar terugkeer was des te heviger. Nu vooral samen met de zusters Oversteegen opereerde zij met consequente genadeloosheid tegen collaborateurs en landverraders, op wie de Haarlemse groep het bovenal begrepen had. Bij de eens zo terughoudende, stille studente was een indrukwekkende gedaanteverwisseling vast te stellen. Zij gaf haar gedachtengang van praktische humaniteit in zekere zin op voor die van het wrekende geweld.

Zij maakte zich door haar acties en aanslagen uitermate gehaat bij de Sicherheitspolizei, die onder leiding van de beruchte Willy Lages vanuit Amsterdam de jacht op haar opende. 'Het meisje met het rode haar' en haar harde verzetswerk obsedeerde de Sicherheitsdienst (SD). Volgens T. Kors zou Hitler zelf in arren moede de directe opsporing van Schaft en haar militante vriendinnen hebben bevolen. Schaft werd, waarschijnlijk in een moment van vermoeidheid, bij een Duitse wapencontrole aan de Jan Gijzenbrug in Haarlem opgepakt, toen zij daar op de fiets met de illegale Waarheid en een revolver in haar tas passeerde.

Zij ontkende de beschuldigingen tegen haar (vijf aanslagen en moorden) niet. Aangenomen wordt dat zij haast al meteen na de ontdekking dat de SD in haar het gezochte roodharige meisje had gevat, het hopeloze van haar situatie heeft beseft. Dit ondanks het akkoord dat tussen bezetters en Binnenlandse Strijdkrachten (de nieuwe bundeling van het verzet) was gesloten, om over en weer geen doden meer te maken, zeker geen vrouwen. Een moedige poging van haar strijdmakker Truus Oversteegen om haar met een list te bevrijden liep mis.

Pistool van Hannie Schaft

De Germaanse trouw van de nazi's en hun handlangers bleek opnieuw zonneklaar, toen Schaft op 17 april 1945, een drietal weken voor de bevrijding, door een groepje Duitse SD-ers en de beruchte NSB-rechercheur Maarten Kuiper uit de Amsterdamse gevangenis werd gehaald om naar de duinen ter hoogte van Bloemendaal te worden gebracht. Daar schoten zowel de Duitser Schmitz als de landverrader Kuyper, die achter haar liepen, op haar. De laatste loste de dodelijke schoten.

In november 1945 werd Schaft opgegraven en ter aarde besteld op de nieuwe Erebegraafplaats (van het verzet) in Overveen, in aanwezigheid van de koninklijke familie. Beschamend is de wijze waarop de Nederlandse regering in de Koude Oorlogsjaren na 1950 het door het sluiten van de Erebegraafplaats politieke en jeugdorganisaties onmogelijk maakte hun jaarlijkse hulde aan Schaft en andere gevallenen te bewijzen. Het zinde velen slecht dat Schaft vooral door communisten, oude en jonge, in deze jaren van verscherpte polarisatie der sympathieën, werd gezien en opgeëist als symbool van de communistische bijdrage aan het antifascistisch verzet in Nederland. Onweerlegbaar feit blijft dat Schaft al voor, maar zeker na haar opname in de Raad van Verzet, waarin de communisten zo'n sterk bestanddeel vormden, tot de studie van het marxisme-leninisme was gekomen, en de daarin vastgelegde wereldbeschouwing tot de hare had gemaakt. Anderzijds is het even onweerlegbaar dat voor Schaft de idee van de verdediging der nationale waarden en vrijheden een grote inspiratie van haar verzetswerk is geweest. Zij werd postuum geëerd met het Wilhelmina-verzetskruis en een onderscheiding van de Amerikaanse opperbevelhebber D. Eisenhower voor uitzonderlijke moed en verdienste in de strijd tegen de Duitse nationaal-socialistische vijand.

Bron: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland (BWSA)

In september 1981 werd het levensverhaal van Hannie Schaft verfilmd door Bert Verbongen met Renée Soutendijk in de hoofdrol.

Oorlogsfilm over rechtenstudente Hannie Schaft (Renee Soutendijk), die haar studie opgeeft om daadwerkelijk aan het verzet deel te nemen. Hoe langer hoe meer een felle, strijdbare tante, neemt ze onaanvaardbare risico's. Na het liquideren van de SD-er Otto Schaaf (Lou Landre), die haar ouders weggevoerd heeft, wordt ze tijdens een controle met illegale kranten opgepakt. Het verkleuren van de zwarte henna in haar rode haar, wordt haar in de gevangenis fataal. Ondanks inspanningen van haar maatje An(Loes Luca), wordt ze gefusilleerd in de duinen, vlak voor de bevrijding. Begin en einde van de film met verbolgen, woedende An voor het raam, mooi gedaan. Fraai werk over de beroemde verzetsstrijdster.

Zie ook:
Stichting Nationale Hannie Schaft-Herdenking
Werkstuk Geschiedenis: Hannie Schaft / Verzet in de 2e wereldoorlog
Hannie Schaft - scriptie door Sophie Poldermans