"In de oorlog hebben we niet geweten dat de joden werden uitgeroeid. Dat wisten we pas na de bevrijding." De historici Abel J. Herzberg, dr. J. Presser, en in het bijzonder dr. L. de Jong bevestigden deze voorstelling van zaken.

In Tegen beter weten in toont Ies Vuijsje aan dat het beeld "we hebben het niet geweten" een mythe is. Deze 'niet-geweten'-mythe ontlastte velen. De joden kon niet verweten worden dat ze zich als lammeren naar de slachtbank hadden laten voeren. De toeschouwers kon men niet verwijten dat ze niets hadden ondernomen om de massamoord tegen te gaan.

Koningin en regering kon men niet kwalijk nemen dat ze geen pogingen hadden gedaan de levens van joodse onderdanen te redden. En overheidspersoneel dat had meegewerkt aan de deportaties, kon men wel medewerking aan vrijheidsberoving aanrekenen, maar geen medeschuld aan moord.

De 'niet-geweten'-mythe bood een oplossing voor een collectief gewetensprobleem en droeg bij aan een positief zelfbeeld. De Nederlanders waren goed geweest in de oorlog! De samenleving wilde de waarheid niet onder ogen zien.

Tegen beter weten in is een noodzakelijke correctie op de geschiedschrijving van het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog.

---

Geschiedschrijving over jodenvervolging vervalst
door Bart Jungmann verslaggever bij De Volkskrant

De geschiedschrijving van de jodenvervolging lijdt onder een vervalsing. Zowel joden als niet-joden wisten al in een vroeg stadium van de Tweede Wereldoorlog dat de joodse bevolking de dood wachtte in de concentratiekampen. Hun ontkenning van de werkelijkheid is in de geschiedschrijving voor waar aangenomen.

"De mythe van het niet-weten", noemt Ies Vuijsje dat en hij rekent ermee af in zijn boek Tegen beter weten in dat vandaag verschijnt. De conclusies die Vuijsje daaruit trekt, zijn verstrekkend. Als de Nederlandse bevolking de kop niet in het zand had gestoken, zou het verzet tegen de Duitse bezetter veel sterker zijn geweest en het aantal overlevenden hoger. Vuijsje vindt vooral dat de autoriteiten daarin tekort zijn geschoten. De regering in ballingschap had niet zo terughoudend moeten zijn. De Joodse Raad, een door de Duitsers geïnstalleerd instituut, had zich niet zo meegaand moeten opstellen.

Ies Vuijsje kwam de geschiedkundige dwaling bij toeval op het spoor. Hij richt zijn pijlen vooral op Abel Herzberg, Jacques Presser en Loe de Jong, die specifiek over de jodenvervolging hebben geschreven. "Ze conformeerden zich aan de mythe", zegt hij. Zo schrijft Loe de Jong in zijn standaardwerk Koninkrijk der Nederlanden over de Nederlanders "dat vrijwel geen hunner in de jaren 1940-1945 besefte wat de gedeporteerden te wachten stond".

Vuijsje geeft in zijn boek een hele reeks voorbeelden waaruit blijkt dat de legale en de illegale pers in 1942 al schreef over de Endlösung der Judenfrage, waartoe de nazi’s begin dat jaar hadden besloten. Volgens De Jong is pas in de loop van 1943 de waarheid van de massale vergassingen aan het licht gekomen. Vuijsje beschuldigt hem ervan gegevens te hebben gemanipuleerd om tot die vaststelling te komen. "Dat de Nederlandse regering al vroeg op de hoogte was van de genocide heeft De Jong verdoezeld. Als wetenschapsman heeft hij gefaald."

De afgelopen decennia is de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog in aanvullende publicaties aanzienlijk genuanceerd. Maar dat ging volgens Vuijsje vooral over het rigide onderscheid dat werd gemaakt tussen goede en foute Nederlanders. Prof. Ivo Schöffer, die het manuscript las, is van mening dat Vuijsje definitief afrekent met de "mythe van het niet-weten". De oud-hoogleraar geschiedenis aan de Leidse universiteit heeft in de jaren zestig De Jong al wel gewezen op die misvatting. Hij zegt in 1942 als verzetsman in Amsterdam joden te hebben gewaarschuwd voor de fatale gevolgen van deportatie.

"De Jong en zijn medewerkers waren destijds van mening dat dat wetenschap achteraf moest zijn geweest. Maar ik weet zeker dat ik toen een joodse vrouw heb gewaarschuwd voor deportatie: u weet welk vreselijk lot u wacht."

---

Kroniek van de Jodenvervolging in Nederland

Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org (eigen collectie):
•  Arthur Seyss-Inquart - Het leven een Duits onderkoning in Nederland (Neuman)
•  De drie van Breda. Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap, 1945-1989 (Hinke Piersma)
•  Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (Conny Kristel)
•  Roof. De ontvreemding van Joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog (Gerard Aalders)
•  Berooid. De beroofde Joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945 (Gerard Aalders)
•  Het Achterhuis. Het dagboek van Anne Frank
•  De laatste zeven maanden. Vrouwen in het spoor van Anne Frank (Willy Lindwer)
•  Settela (Aad Wagenaar)
•  Onbekende Kinderen. De laatste trein uit Westerbork (Daphne Meijer)
•  Krijgen zal ik je. Pijn en angst van een overlevende Jood (Karel Logher)
•  Collaboratie en Verzet 1940 - 1945. Delen 1, 2 en 3 (Friedrich Weinreb)
•  Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum, 1941-1943 (Etty Hillesum)
•  De tas van Eva. Een uniek dagboek van een Joodse heldin (Donald Speelman en Dick Schaap)
•  Goethe in Dachau. Literatuur en werkelijkheid (Nico Rost)
•  Boulevard des Misères. Het verhaal van doorgangskamp Westerbork (Jacob Boas)
•  Concentratiekampen. Systeem en de praktijk in Nederland (C.J.F. Stuldreher en H.A.V.M. van Stekelenburg)
•  Ondergang - De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940-1945 (Jacques Presser)
•  Kroniek der Jodenvervolging 1940-1945 (Abel J. Herzberg)
•  Studies over de Jodenvervolging (B. A. Sijes)
•  Geschiedschrijving als opdracht. Abel Herzberg, Jacques Presser en Loe de Jong over de Jodenvervolging (Conny Kristel)
•  Strepen aan de hemel (Gerhard L. Durlacher)
•  Terugkeer. Antisemitisme in Nederland rond de bevrijding (Dienke Hondius)
•  Na het kamp - Overlevenden en de strijd om herinnering (Jolande Withuis)
•  U wordt door niemand verwacht. Nederlandse joden na kampen en onderduik (Michal Citroen)
•  Om erger te voorkomen (Nanda van der Zee)
•  Tegen beter weten in. Zelfbedrog en ontkenning in Nederlandse geschiedschrijving over Jodenvervolging (Ies Vuijsje)
•  Na de ondergang. De herinnering aan de Jodenvervolging in Nederland 1945-1995 (Ido de Haan)
•  Voorbij de verboden drempel - De Shoah in ons geschiedenisbeeld (H.W. von der Dunk)