Ook buiten België heersen grote spanningen. In Spanje brak de burgeroorlog uit. De regeringspartijen, een mengelmoes van Spaanse socialisten en liberalen, hadden (eveneens in mei 1936!) een klinkende verkiezingsoverwinning behaald op de conservatieve partijen. Deze wettige herverkiezing was helemaal niet naar de zin van Generaal Franco en vanuit het buitenland komt hij met zijn rebellenleger in actie. Met de steun van de groot-grondbezitters en de katholieke kerk -èn korte tijd later met de militaire steun van Hitler en Mussolini- zette Franco gewapenderhand in juli 1936 de aanval in op de Spaanse parlementaire democratie.

Vanuit overal in en buiten Europa komen vrijwilligers meevechten: extreemrechtse nationalisten strijden aan de zijde van Franco en alles wat zich militant aan de politieke linkerzijde bevond, trok naar Spanje en kampte aan de zijde van het Spaanse Volksfront (Frente Popular) van president Azaña.

Hitler-Duitsland bezette in maart 1936 opnieuw het Rijnland, herbewapende en haar opmars bleek al spoedig niet meer te stuiten. Wanneer in augustus 1936 de Olympische Spelen in Berlijn worden gehouden, lijkt het één demonstratie van het fascistische gedachtengoed. Maar dat was dan wel buiten Jesse Owens gerekend, die met vier gouden medailles bewees dat deze zwarte Amerikaanse atleet niet voor de Arische Ubermenschen moest onderdoen en hun racistische ideologie met enkele nieuwe wereldrecords letterlijk aan diggelen liep.

De opkomst van extreemrechts in België en vooral Vlaanderen begin jaren dertig, dwong de socialistische Belgische Werkliedenpartij (BWP), de voorloper van de latere BSP en de huidige PS en SP.a, om van het antifascisme een kernpunt van hun programma te maken. In Antwerpen was de socialist Camille Huysmans (1871-1968) sinds 11 januari 1933 burgemeester en hij zal dat blijven tot 16 mei 1940 wanneer de nazi's ons land bezetten. Huysmans werd van bij zijn aantreden de kop van jut voor extreemrechts. Antwerpen was ook toen het toneel van extreemrechts, vooral ook door de aanwezigheid van een invloedrijke joodse gemeenschap in de Scheldestad. Huysmans voelde een diepe sympathie voor al wie vanwege zijn overtuiging of vanwege zijn geloof werd vervolgd.

Joden, niet-joden en politieke vluchtelingen die Duitsland ontvluchtten kregen bij de burgemeester altijd een hartelijk welkom. Op zijn kabinet was iedereen welkom en niet alleen beroemde namen zoals bijvoorbeeld Albert Einstein die hij op 28 maart 1933 ontving maar ook de vele hulpbehoevende vluchtelingen konden op het mededogen van Huysmans rekenen. Om de ergste nood te lenigen van deze asielzoekers gebruikt Huysmans geld uit de zogenaamde Kas van de Burgemeester.

  Met de opkomst van extreemrechts in Antwerpen botsten de extreemrechtse Vlaams-nationalisten op een verbeten socialistische burgemeester waarvan ze maar weinig sympathie konden verwachten en op veel politiebescherming hoefden ze al helemaal niet te rekenen. Huysmans vond 'het nogal ongepast om de vijanden van de democratie politiebescherming te geven'. In Antwerpen kregen de zwarten regelmatig te maken met de socialistische Anti-Oorlogsliga van haar leider Adolf Pieters. Toen het VNV op 4 oktober 1935 in Antwerpen haar eerste grote meeting wilde geven kwam het tot een regelrecht treffen tussen de Anti-Oorlogsliga en de knokploegen van het VNV en het Verdinaso.

Het Verdinaso van Joris Van Severen was trouw aan de koning en de monarchie, katholiek, groot-Nederlands en anti-parlementair. Het inspireerde zich aan het Italiaanse fascisme van Benito Mussolini en droomde hardop van een corporatieve staat. De Dinaso militanten kregen regelmatig een flink pak slaag in Antwerpen en konden niet op het minste begrip of medelijden rekenen van Huysmans. "De kanker moet worden uitgesneden", vond hij. "De Schelde kon voor die heren niet diep genoeg zijn", had de burgemeester in juni 1933 nog in De Volksgazet geschreven.

Wanneer enkele maanden later een groep Nederlanders met een hakenkruis op hun kleding een parade hield doorheen Antwerpen, gooide Huysmans nog wat meer olie op het vuur: "En daarom zeggen wij: Geen Hitlerkruis in België. Maak er jacht op. Ongenadig."

Een artikel van oktober 1934 in het maandblad Streven vatte nog het best Camille Huysmans opvattingen over het fascisme en de Nieuwe Orde samen: "Wanneer groepen in Antwerpen en elders opstaan om de vrijheid van anderen te dwarsbomen, dan roep ik: stop! Dan word ik een onverdraagzaam mens." "Genoeg. En wie niet horen wil, zal voelen," schreef hij in De Volksgazet.

Camille Huysmans zal het korte tijd later helemaal verkorven hebben voor extreemrechts wanneer hij duidelijk standpunt neemt ten aanzien van de Spaanse Burgeroorlog en zijn beruchte Spanjereis ondernam.

Om het Frente Popular een hart onder de riem te steken stapte Huysmans op 16 januari 1937 op de trein naar Parijs en vandaar naar Toulouse, waar hij samen met vier partijgenoten - Paul Finet, Max Buset, Isabelle Blum en Edward Anseele Jr.- het vliegtuig naar het Spaanse Allicante nam. Op 21 januari 1937 sprak Huysmans in Valencia waar hij naast de Spaanse president Azaña stond en in scherpe bewoordingen de staatsgreep van Franco veroordeelde. Deze solidariteit leverde hem de spot op van het extreemrechtse VNV en Rex die hem met de bijnaam Escamillo Huysmans bedachten. Maar dat is een ander verhaal.