‘In Calcutta kwam het tot straatgevechten tussen mohammedanen en hindoes. Hoewel de
politie de toestand snel meester was, vielen er veertien doden en tweeëntwintig gewonden. De rust is er nu volledig hersteld.’
Dat berichtje staat in de krant. Het is een kort en bovendien een vals bericht, want in Calcutta zijn er helemaal geen
ongeregeldheden geweest. Het bericht komt uit de koker van hoofdredacteur Münzer die, geconfronteerd met een kolom van vijf
open regels in het hoofdartikel, de rellen in Calcutta verzonnen heeft bij gebrek aan ander nieuws. Als een van de journalisten
tegen zijn manipulatie protesteert, laat de hoofdredacteur zijn verontwaardiging de vrije loop. ‘En zo iemand wil dan journalist
worden,’ zucht hoofdredacteur Münzer, die zijn eigen waarheidsprincipes heeft: ‘Berichten waarvan de onwaarheid niet of
pas na weken kan worden vastgesteld, zijn waar.’ Met een cynische sneer rondt de hoofdredacteur de hele discussie af:
‘Geloof me, beste vriend, wat wij verzinnen is lang niet zo erg als wat wij weglaten.’
De cynicus Münzer kan rekenen op de volle steun van zijn intelligente handelsredacteur Molm die openlijk toegeeft dat hij
de hele tijd leugens in de krant schrijft. Molm verdedigt zich tegen het verwijt dat hij een cynicus is door te benadrukken dat
hij veeleer een lafaard is: ‘Dat geeft het juister weer. Mijn karakter is op geen enkele wijze tegen mijn verstand opgewassen.’
Een ogenblik stelde ik me voor dat dit redactionele tafereeltje zich afspeelde in de redactielokalen van ergens een
Vlaamse krant, maar het staat in Erich Kästners Fabian (1931), een even aangrijpende als bitsige roman over een jongeman die in
het Berlijn van eind jaren twintig vorige eeuw geconfronteerd wordt met een wereld die allang geen moeite meer doet om de schijn
op te houden. Alles is simulatie geworden in dat universum dat langzaam in trance is geraakt bij het horen van het
zacht-dreigende gegrom dat opstijgt uit de massa totaal ontgoochelde en wanhopige mensen die in Duitsland en Oostenrijk snel
was aangegroeid als gevolg van inflatie, werkloosheid en de onwortelende nasleep van de militaire nederlaag.
Maar zijn nu alle mensen die niet de strikte waarheid vertellen lafaards en cynici? In haar Berlijnse notities 1942 tot 1945 vertelt Ursula von Kardorff, die onder het Hitler-regime journaliste bij de Berlijnse
Deutsche Allgemeine Zeitung was, over een zekere Werner Fiedler, een filmcriticus, die een list had bedacht om in
volle nazi-periode toch zijn mening te kunnen schrijven. Telkens als Fiedler iets boosaardigs over de nazi’s wilde zeggen,
citeerde hij uit het verzameld werk van een Müller-Maushagen, die door Fiedler als een inmiddels overleden professor
werd opgevoerd. Maar die Müller-Maushagen bestond helemaal niet en zijn werk evenmin. Zowel het personage als het oeuvre was
door Fiedler verzonnen. Via die fictief-postume Müller-Maushagen gaf Fiedler, die zichzelf wilde beschermen, geestige, scherpe
en bittere commentaren op allerlei toestanden in het Derde Rijk.
Minder geluk had de Rus Sergej Nabokov, de broer van Vladimir, de schrijver die destijds nog geen
beroemdheid was. Sergej was werkzaam als vertaler op een kantoor in Berlijn. Openhartig en onbevreesd leverde hij kritiek op
de nazi’s. Sergej werd verraden door zijn collega’s en opgepakt. Hij overleed in 1945 in een concentratiekamp. Was hij
voortvarend en overmoedig geweest? Want Sergej Nabokov zal toch wel geweten hebben dat hij een gemakkelijke prooi was en
dat niemand het voor hem op zou nemen? Of vond hij geen ander middel om zijn hart te luchten en wilde hij ondanks alles toch
niet langer zwijgen?
Het nazi-regime had tegenstanders van wie de ene zich al wat meer kon permitteren dan de andere. Het doet geen afbreuk aan
zijn moed dat een grote bek als Géza von Cziffra beschermd werd door zijn roem. Von Cziffra was een
Hongaarse journalist die in het Duitsland van de jaren dertig naam had gemaakt als regisseur van even onnozele als beroemde
en succesvolle B-films. Aan die faam had hij het te danken dat een slip of the tongue hem zijn kop niet kostte. Want op een
dag werd Von Cziffra op een receptie voorgesteld aan nazi-propagandaminister
Joseph Goebbels die hem de hand gaf en zei:
‘Aha, Géza von Cziffra! Ik heb gehoord dat u een giftige tong heeft en dat u zich voor niemand inhoudt. Probeer het maar eens met mij!’ Waarop von Cziffra zijn vrienden en Goebbels verbijsterde met de woorden:
‘Ik ben mijn leven toch niet beu!’
In volle Hitler-dictatuur waren er ook heel wat journalisten die niet beroemd waren en die toch grote risico’s namen. Over
zo’n geval schrijft Margret Boveri in haar monumentale documentaire boek Wij liegen allemaal [Wir lügen alle. Eine Hauptstadtzeitung unter Hitler. Olten 1965]. Een hoofdstedelijke krant onder
Hitler. In juli 1936 bracht een koerier een spoedbericht uit het bureau van nazi-minister
Hermann Göring, de eerste minister van Pruisen, naar de
krant 
. Dat bulletin bevatte controversiële
informatie over de samenwerking tussen de geheime politie van Oostenrijk en Tsjechoslowakije, wat volgens de toenmalige stand van
zaken neerkwam op een vijandige daad tegenover Duitsland. Belangrijk in deze zaak was dat Göring de reputatie van zijn voornaamste
rivaal, Heinrich Himmler, met de publicatie van dit bericht
wilde beschadigen.
Niets liep echter zoals Göring het zich had voorgesteld. Dat kwam omdat het bulletin in de handen van Tageblatt-redacteur
Wilhelm Renner was terechtgekomen. Wilhelm Renner doorzag meteen Görings intrige. Renner begreep dat het Görings
bedoeling was om het bericht in de krant te lekken zonder dat de bron ervan – het Pruisisch staatsministerie – bekend zou worden.
Maar Renner, die heel goed wist dat hij een groot risico nam, hield zich van den domme en maakte toch de bron bekend. Renner
had namelijk opgemerkt dat Göring in zijn grote haast vergeten was om de regels te schrappen die verrieden dat het bulletin uit
zijn ministerie kwam. In haar boek beschrijft Boveri hoe Wilhelm Renner even aarzelde voor hij het briefhoofd van het Pruisisch
staatsministerie met een pennenstreek naar de kop van het artikel haalde. Toen het artikel de volgende dag in het Berliner
Tageblatt verscheen, was Göring buiten zichzelf van woede. Want nu was het voor iedereen zonneklaar dat het bericht in het
Berliner Tageblatt uit Görings ministerie kwam en dat de nazi-minister gefaald had in zijn poging om zijn rivaal Himmler een loer
te draaien.
Nog dezelfde avond werd Wilhelm Renner gearresteerd. Hij was opgepakt door de mannen van Hermann Göring, die destijds nog
aan het hoofd van de Berlijnse politie stond. Renner was onvindbaar. Zijn vrienden zochten overal naar zijn spoor en uiteindelijk
achterhaalden ze dat hij in de gevangenis van het politiekantoor aan de Alexanderplatz was opgesloten. Maar Renner had geluk.
Göring moest uiteindelijk wel erkennen dat hij zich had vergaloppeerd. Op de vraag of er onder Hitler in de krantenredacties
journalisten, redacteurs en hoofdredacteurs aan het werk waren die elke gelegenheid aangrepen om de dictator een hak te zetten,
kan ik zonder meer antwoorden: ja, zulke journalisten waren er. Waar ze konden, boden ze ook nog verzet toen de Hitler-dictatuur
al stevig in het zadel zat, en niet alleen daarvóór, toen dat soort acties nog ongevaarlijk was.
Wellicht is het niet erg slim om als onbeschermde eenling in een onmenselijke dictatuur openlijk te protesteren, maar juist
daarom heb ik zoveel bewondering voor de menselijke reflex van die Duitse arbeider die in een tram opstond voor een jodin met
een gele ster. Toen een nazi-partijlid daar bezwaar tegen maakte, snauwde de arbeider hem toe:
“Over mijn gat beslis ik zelf!”’ Het beeld van het gat als rekbare belichaming van de menselijke autonomie spreekt me
sterk aan. Ook Michel de Montaigne grijpt er naar terug waar hij schrijft: ‘Het heeft geen zin om op
stelten te klimmen, want ook op stelten moet je met eigen benen lopen. En zelfs op de hoogste troon ter wereld zit je nog steeds
op je eigen gat.’
Piet de Moor Schrijver
Zesde open brief aan Peter Vandermeersch (29 juli 2006), algemeen hoofdredacteur van De Standaard:
Een hommage aan het gat door Piet de Moor
