Mei 1370. Een zestal joden sterft op de brandstapel te Brussel. Zij zouden gestolen hosties met messen doorboord hebben.
De hosties zouden gebloed hebben. Zo wordt een hardnekkige cultuslegende geboren. Vijfhonderd jaar lang worden de miraculeuze hosties vereerd
in de Brusselse Sint-Michiels en Sint-Goedele kathedraal. Deze boeiende historische studie toont aan dat de joden ten onrechte werden beschuldigd. Het eucharistisch wonder van de bloedende
hosties heeft nooit plaatsgevonden. Lichtgelovigheid en godsdienstijver joegen de joden de dood in. Of waren het financiële belangen van de clerus, geënt
op sluimerende anti-joodse gevoelens? De glasramen, schilderijen en wandtapijten in de historische kathedraal vertellen tot op vandaag het verhaal van de hostieschennis.
Het Sacrament van Mirakel is een vrijmoedige en kritische bevraging van de Middeleeuwen. Een vreselijk getuigenis van misplaatste
geloofsijver.
Luc Dequeker (Roeselare, 1931), em. hoogleraar Judaïstiek van de K.U.Leuven, is lid van het overlegorgaan van Christenen en Joden in België
en van de Interuniversitaire Werkgroep voor de Studie van het Jodendom. Bij Davidsfonds/Leuven publiceerde hij
Joden en Christenen. Vijanden of partners.
Afbeelding rechts: De Sint-Michielskathedraal te Brussel, links ervan één van de vele glasramen die de kathedraal kent. Een detail
van dit glasraam wordt hieronder afgebeeld en toegelicht.
In 1047 laat Hertog Lambert II op de Molenberg een kerk in
romaanse stijl laten bouwen ter ere van Sint-Michiel, de aartsengel die ook patroonheilige van Brussel was (en nog steeds
is). Op 16 november 1047, de dag waarop de romaanse kerk werd ingewijd, liet de hertog echter ook de relikwieën van
Sinte-Goedele naar de kerk overbrengen. Sindsdien heette de kerk officieel 'de collegiale van de heiligen Michiel en
Goedele'. Maar in de volksmond haalde Sinte-Goedele het op de aartsengel, en wordt kerk nog steeds 'de Sinte-Goedelekerk'
genoemd. Vreemd genoeg heet de kathedraal officieel 'Sint-Michielskathedraal'.
In 1967, bij de promotie van de kerk tot kathedraal van het nieuwe aartsbisdom Mechelen-Brussel, moest Sint-Goedele het
onderspit delven. De toenmalige kardinaal Leo Jozef Suenens (1904-1996), schrapte haar, omdat zij als heilige niet
officieel door het Vaticaan erkend was. Kardinaal Suenens werd na zijn dood opgevolgd door de huidige kardinaal Godfried Danneels (º1933).
Bron:
Belgium View
In deze beroemde kathedraal wordt de halve Belgische geschiedenis geschreven. In de kathedraal werden vele vorsten
begraven, zo onder meer Hertog Jan II van Brabant (+1312) en de aartshertogen Albrecht (+1621) en Isabella (+1633).
Ook de Gouverneurs-Generaal tijdens het Spaans bewind vonden hier hun laatste rustplaats. Daarnaast hield het Kapittel
van de Orde van het Gulden Vlies drie vergaderingen in de Kathedraal. In 1516 werd Karel V hier uitgeroepen tot Koning
van Spanje. In 1803 werd in aanwezigheid van Napoleon Bonaparte een 'Te Deum' gezongen, evenals in juli 1815, na de overwinning
te Waterloo.
Voor de Vorsten die regeerden over de Lage Landen maakte een bezoek aan de kathedraal deel uit van hun Blijde Intredes
te Brussel. Traditioneel vinden koninklijke huwelijken en begrafenissen plaats in de kathedraal. Dit was het geval voor
het huwelijk van Koning Boudewijn met Koningin Fabiola (1960), van Koning (toen nog Prins) Albert met Koningin
(toen Prinses) Paola (1959). De indrukwekkende uitvaartmis van Koning Boudewijn vond hier plaats op 6 augustus 1993.
Ook kroonprins van België Filip van Saksen-Coburg(º1960) en Mathilde d'Udekem d'Acoz (º1973) stapten hier in 1999 samen in
het huwelijksbootje. Het voorlopig laatste prinselijke huwelijk dateert van 12 april 2003 toen Prins Laurent (º1963), broer
van kroonprins Filip, Claire Louise Coombs (º1974) huwde.
Wat vele mensen niet weten... is dat deze beroemde kathedraal ruim vijfhonderd jaar lang het schouwtoneel was van de legende
van het Sacrament van het Mirakel. Volgens de legende zouden in 1370 hosties op miraculeuze wijze beginnen bloeden zijn, nadat ze door de Brabantse Joden in
de synagoge van Brussel met messteken waren doorboord. De relieken werden vereerd als het Sacrament van Mirakel. In mei
1370 werden een zestal joden uit Brussel en Leuven op de brandstapel terechtgesteld, beschuldigd van diefstal en
profanatie [=heiligschennis] van het H. Sacrament. Men weet dat de joodse goederen verbeurd verklaard werden en dat van bij de aanvang geloof
werd gehecht aan het mirakel van de bloedende hosties.
Later, in de 17de en 18de eeuw, werd beweerd dat de Joden in 1370 voor eeuwig uit het hertogdom Brabant werden verbannen.
De schuld van de Joden werd nooit bewezen, integendeel. Het materiële feit van de hostieprofanatie werd nooit vastgesteld.
Alleen het geloof in het zogenaamde mirakel van de bloedende hosties legitimeerde de terechtstelling. De Joden werden
beschuldigd om het mirakel geloofwaardig te maken. Het zogenaamde mirakel bood een welgekomen gelegenheid om zich van de
Joden te ontdoen. Tegelijk gold het voor de eenvoudige gelovigen als een materieel bewijs van de werkelijke aanwezigheid
van Christus in de Eucharistie.
Gelijkaardige eucharistische bloedwonderen, gekoppeld aan de beschuldiging van Joden, kwamen in de Middeleeuwen ook elders
voor in Europa. Men interpreteerde schimmelvlekken op hostiebrood als sporen van bloed, het bloed van Christus. De legende
van het Sacrament van Mirakel is aan de orde op meerdere kunstwerken van de kathedraal. Zie, onder meer, de 16de eeuwse
glasramen in de Sacramentskapel (de huidige schatkamer, waar ook de reliekhouders van het Sacrament van Mirakel uit
verschillende periodes worden getoond). Verder de 18de eeuwse wandtapijten in het hoogkoor (deze worden normaal niet meer
tentoongesteld), en een reeks van vijftien neogotische glasramen uit de 19de eeuw in de beide zijbeuken van het schip.
Afbeelding links:
De geboorte van een [antisemitische] legende. Detail uit het glasraam in de rechterzijbeuk van de kathedraal. Dit glasraam werd in 1861 geschonken
door de deken van Sint-Goedele, Louis Verhoustraten, in herinnering aan zijn ouders. Het glasraam werd gemaakt door de Brusselse glazenier J.B. Capronnier, in voorbereiding
van de viering van de 500ste verjaardag in 1870 van Het Sacrament van Mirakel. Op het glasraam wordt afgebeeld hoe de Joden in 1370
in de Brusselse synagoge de H. Hostie ontwijdden door deze met dolken te doorprikken waarna de hosties beginnen te bloeden. Dit wordt vanaf dan -en dat 500 jaar lang!- door de katholieken het 'Mirakel van het H. Sacrament' genoemd.
De vijf laatste van de neogotische reeks, vooraan in de linkerzijbeuk tegenover de kapel van het Sacrament van Mirakel,
handelen over de verering van de reliek van ca 1436 tot 1870. De tien eerste ramen, acht in de rechterzijbeuk (te beginnen
vooraan) en twee achteraan in de linkerzijbeuk, illustreren de legende zoals zij in Brussel wordt verteld sinds het midden
van de 15de eeuw. Deze luidt als volgt:
Een vooraanstaande Jood uit Edingen/Enghien neemt in het
najaar 1369 het initiatief om tegen betaling hosties te laten stelen door een tot het christendom bekeerde Jood uit Leuven
en ze nadien te profaneren. De initiatiefnemer wordt kort daarop vermoord (ramen 1-3). De weduwe bezorgt de hosties aan
de Joden in Brussel, die ze op Goede Vrijdag 1370 in hun synagoge met messen doorboren. Uit de hosties stroomt bloed
(ramen 4 en 5). Een tot het christendom bekeerde Jodin laat zich betalen om de hosties te gaan verbergen bij de Joden in
Keulen, maar vertelt het verhaal van de profanatie aan de pastoor van de Kapellekerk in Brussel, die de hosties in
ontvangst neemt (ramen 6-7). De Joden die de misdaad hebben begaan worden op grond van het getuigenis van de bekeerde
Jodin (raam 8) door de Hertog veroordeeld en in het openbaar terechtgesteld. De anderen worden door de Hertog uit het
hertogdom verbannen en hun goederen worden verbeurd verklaard (raam 9). Later worden de miraculeuze hosties overgebracht
naar de collegiale kerk van Sint-Goedele (raam 10).
Het
Sacrament van Mirakel speelde een niet onbelangrijke rol als een soort nationaal symbool, teken van de katholieke
identiteit van het land. De verering van de relikwie was gericht tegen Joden, protestanten en vrijdenkers. De 16de eeuwse
glasramen werden geschonken door Karel V en de Habsburgers. De aartshertogen Albrecht en Isabella (17de eeuw) begiftigden
de kapel met rijke gaven en werden er begraven. De Belgische koningen Leopold I en Leopold II schonken de eerste twee
ramen in de rechterzijbeuk. De andere ramen werden betaald door de Belgische adel.
Na 1870 verloor de relikwie haar nationale betekenis. De plaatselijke devotie voor het Sacrament van Mirakel bleef evenwel
bestaan tot aan de Tweede Wereldoorlog. De glasramen, schilderijen en wandtapijten hielden bovendien het vermeende
verhaal van de hostieschennis door de Joden in stand.
Bron:
Cathedralis SS. Michaelis et Gudulae - Bruxellis (officiële website)
Begin jaren dertig, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, was de legende van het Sacrament van het Mirakel nog springlevend.
Zo werden in 1930-1931 nieuwe glasramen aangebracht in de Sint-Annakapel van de Rederijkers in de Sint-Niklaaskerk van Edingen (Enghien).
Op deze glasramen wordt andermaal het verhaal verteld van Jonathas, de 'rabbijn' uit Edingen en de legende van het Brusselse
wonderdadige sacrament. Pas na het drama van de Holocaust en onder invloed van de moderne tijdgeest drong het kritische
besef met betrekking tot deze antijoodse middeleeuwse legende door in katholieke kringen.
607 jaar later en... 32 jaar na de holocaust...
In juni 1967 kwam er een verzoek tot eerherstel van de Joodse gemeenschap toe bij kardinaal Suenens. De toenmalige
voorzitter van het Centraal Israëlitisch Consistorie van België, Paul Philippson en Opperrabijn Robert Dreyfus
verzochten de kardinaal om de iconografische herinneringen aan de geschiedenis van 1370 te doen verwijderen. De kardinaal
weigerde hier op in te gaan.
Na veel gepalaver werd uiteindelijk op 14 november 1977[!] in de Sacramentskapel (nu officieel Schatkamer geheten) door
kardinaal Suenens een bronzen plaat aangebracht die de bezoeker aan de Sint-Michielskathedraal moet waarschuwen voor het
antisemitische karakter waarvan deze kathedraal vele eeuwen lang het schouwtoneel was. Op deze bronzen plaat staat de
volgende tekst gegraveerd:
De joodse gemeenschap van Brussel werd in 1370 beschuldigd en gestraft
voor de profanatie van het H. Sacrament. Op Goede Vrijdag 1370 zou men in de Synagoge gestolen hosties met een dolk
doorboord hebben. Uit de hosties zou bloed gevloeid zijn. De diocesane autoriteiten van het bisdom Mechelen-Brussel hebben
in de geest van het Tweede Vaticaans Concilie en na kennisname van het historisch onderzoek, in 1968 de aandacht gevestigd
op het tendentieuze karakter van de beschuldiging en de legendarische voorstelling van het 'mirakel'.
Dr. Gie van den Berghe: Volgens Dequeker konden de Brusselse glasramen, schilderijen en tapijten niet verwijderd worden omdat het
"om nationaal kunstbezit gaat". Men zou geoordeeld hebben dat "de herinneringen aan dit pijnlijke verleden" behouden moesten blijven "als een soort memoriaal,
een waarschuwing voor de toekomst. De glasramen, schilderijen en wandtapijten van de kathedraal herinneren eraan dat religieuze vooroordelen en een misplaatste geloofsijver,
om niet te gewagen van religieus fanatisme, mede kunnen leiden tot vervolging en moord". Deze tekst, liefst nog iets scherper gesteld, had op de bronzen plaat gemoeten.
Of biedt in de kathedraal het boek van Luc Dequeker aan tegen een zacht prijsje. Bron:
Hoc est corpus meum
