In de zomer van 1942 smokkelt Gaston Vandermeerssche (
Werner De Smedt), een jonge Vlaamse verzetsheld, twee Engelse
gevechtspiloten naar de Spaanse kust. Hij wordt hierbij geholpen door zijn vriendin en bondgenote Véronique Sanchez
(
Mapi Galan). Maar de vluchtroute dwars door bezet Frankrijk en de onherbergame Pyreneeën, is uiterst gevaarlijk geworden.
Na het verlies van z'n dekmantel is de grond onder zijn voeten te heet geworden en daarom wil Gaston graag naar Londen.
De Engelse coördinatiediensten van The Allied Special Operations hebben echter andere plannen met onze jonge held. Zij
willen de Nazi's doen geloven dat de geallieerden een landing aan het voorbereiden zijn in de Lage Landen.
Synopsis over 'Gaston's War' door Wim de Poorter. Bron:
DBNL - Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren
Twee jaar na Brylcream Boulevard (1995) voltooide Robbe de Hert Gaston's War, een coproductie van België, Spanje, Denemarken en
Nederland. Het is de verfilming van de belevenissen van de jonge Gentse verzetsman Gaston Vandermeerssche, die na Wereldoorlog II
naar de Verenigde Staten uitweek en wiens oorlogsverhaal pas in 1988 gepubliceerd werd door ex-journalist
Allan J. Mayer onder de
titel
Gaston's War: The True Story of a Hero of the Resistance in World War II. De scenarioschrijvers
Robbe de Hert, F. Auwera en Luc W.L. Jansen lieten zich bijstaan door de historica
Hilde Eynikel, die
Vandermeerssches heldenverhaal probeerde wetenschappelijk te hertekenen. Samen met de film verscheen het resultaat van haar
onderzoek in boekvorm onder de titel Over Gaston's War. Het verhaal van een omstreden verzetsheld.
In het begin van het filmverhaal heeft de twintigjarige Gaston (Werner De Smedt, bekend van de Vlaamse soapseries Wittekerke en Flikken) zich
binnen het verzet een stevige reputatie verworven bij het oversmokkelen van mensen en informatie vanuit België, dwars door het
bezette Frankrijk, over de Pyreneeën naar Spanje. Wanneer de Duitsers hem op het spoor komen, krijgt hij een andere opdracht.
Aangezien het Nederlandse verzet helemaal door de bezetter geïnfiltreerd is, wil men vanuit Brussel een nieuw netwerk opzetten.
Gaston, die eigenlijk naar Londen wil, is verplicht de leiding van de cel op zich te nemen. De Hert localiseert het hoofdkwartier
in de ouderwetse bioscoop Rialto, wat hem in staat stelt via affiches en filmprojecties een nostalgische blik op de ‘cinema’
van toen te werpen.
Een van Gastons Nederlandse medewerkers, Miep Visser (Sylvia Kristel), pleegt verraad, zodat de Duitsers
weldra de bioscoop binnenvallen. Slechts Gaston weet te ontsnappen, maar wordt later in Perpignan bij zijn Spaanse medewerkster
en vriendin Véronique Sanchez (de Spaanse actrice Mapi Galan) gearresteerd. In tegenstelling tot de anderen wordt Gaston niet
gefolterd. Hij overleeft de oorlog. Na de bevrijding beseft hij dat hij samen met vele andere verzetslui een speelbal was van
het
Englandspiel/Germanygame, dat de geallieerde veiligheidsdiensten vanuit Londen voerden.
Deze
desinformatietactiek bestond erin de Duitsers te doen geloven dat een landing in de Lage Landen werd voorbereid. Daarom liet
Londen tientallen agenten boven Nederland droppen. Steevast vielen ze via het geïnfiltreerde verzet in handen van de vijand.
Gefolterd bevestigden ze de plannen voor een landing in Nederland of België. Gastons zoektocht naar de waarheid omtrent het
meedogenloze Englandspiel is echter tevergeefs: de dossiers in Londen gaan letterlijk in vlammen op, en wat rest zal volgens de
slottekst van de film slechts in 2042 worden vrijgegeven. Daarmee verwijst de cineast naar het soortgelijke einde van
Oliver Stone's J.F.K. Trouwens, heel de film is opgebouwd uit clichés van oorlogsfilms van vroeger. Bewust van het feit dat
hij een publieksfilm moest draaien, koos de cineast voor een vlot gemonteerd verhaal met een voor de doorsnee bioscoopbezoeker
erg herkenbare beeldtaal.
Gaston's War is na De Vijanden (Hugo Claus, 1967) de tweede oorlogsfilm in de Vlaamse filmgeschiedenis.
Hoewel De Hert, weliswaar in mindere mate dan Claus, over een te beperkt budget beschikte, weet hij niettemin dit euvel goed
te camoufleren. Voor zowat 90 miljoen BEF (±4,5 miljoen gulden) realiseerde hij toch een grootschalige Europese film, gedraaid
op locaties in de Pyreneeën en o.m. de Parijse en Londense metro. De uitgebreide cast bestaat uit een reeks al dan niet bekende
acteurs en actrices als - naast de al vermelde namen - Clive Swift, Peter Firth, Stuart Laing en Gert-Jan Dröge. De Hert weet
zijn acteurs, zoals steeds trouwens, bijzonder goed te regisseren. De meertaligheid van de prent komt bovendien de authenticiteit
ten goede. Dat geldt ook voor het inlassen van de newsreels, die het begin en het einde van de oorlog evoceren. Dit procédé doet
denken aan de montagetechnieken die heel wat vroegere producties van Fugitive cinema, het unieke film-collectief dat De Hert
in 1966 oprichtte, een aparte dimensie gaven.
Scene uit de film waar Gaston (Werner De Smedt) een Joodse moeder en haar twee kinderen redt
Maar ook inhoudelijk heeft Gaston's War met het ideeëngoed van Fugitive Cinema
te maken: evenals in de documentaires S.O.S. Fonske (1968) en Dood van een sandwichman (1971) gaat het in deze opdrachtfilm
om de kleine man, die als verzetsheld meent de touwtjes in handen te hebben, maar te laat beseft dat hij in wezen slechts een
pion was die - zoals vele idealisten van zijn soort - gebruikt en misbruikt werd door degenen die achter de schermen meedogenloos
over leven of dood beslisten. Slechts zij hadden een kijk op de complexe intriges, die steunden op trouw en verraad, spionage
en contraspionage, heldhaftige overmoed en koele berekening. Gaston's War is enerzijds een hommage aan die kleine verzetsman,
anderzijds een poging tot demystificatie van de klassieke oorlogsmythes. De Herts actiefilm bevat geen special effects, maar
heeft meer diepgang dan de meeste films van hetzelfde genre, gerealiseerd door cineasten die over een tien keer groter budget
beschikten.
Hilde Eynikel,
Over ‘Gastons oorlog’. Het ware verhaal van een omstreden verzetsman, Davidsfonds / Leuven, 1997, 173 p. Het
boek is geïllustreerd met foto's uit de film.
In tegenstelling tot het stoere jongensverhaal van de film is deze studie een poging tot reconstructie van Vandermeerssches
verhaal binnen de context van het Belgische en Nederlandse verzet aan de hand van nauwgezet bronnenonderzoek. Op deze manier
demystificeert de auteur op haar beurt diens heldendaden. Deze filmversie heeft weinig van doen met de historische waarheid, zo
bevestigt de Belgische historica en journaliste Hilde Eynikel, die het boek 'Over Gastons oorlog, het ware verhaal van een
omstreden verzetsman' schreef. Uit haar boek rijst het beeld op van een paranoïde verzetsman die feit en fictie niet weet te
scheiden. Eynikel: "
Hij was een dwarsligger en iemand die overal complotten zag.
Zijn aandeel in het verzet is omstreden. Zo is onduidelijk of hij wel betrokken is geweest bij het Englandspiel." De film noemt zij "
een bevestiging van de mythe
over Gaston".
Met haar kritiek op het historisch gehalte van de film, verbaast het dat haar naam op de credits van de film staat.
Eynikel: "
Nadat een eerste scenarioversie vastliep, ben ik gevraagd om historische research te doen voor de film. Dat heb
ik gedaan, maar ik wist niet dat mijn naam op de credits zou komen. Ik ben er niet zo blij mee, want het lijkt nu of de film
conform de historische waarheid is." Overigens distantieerde ook de nog levende Gaston zich van de film: hij eiste dat de
film op basis van de nog heroïscher eerste scenarioversie zou worden gemaakt.
