'
Witte Ko' was de schuilnaam van de Noordhollander
Jan Brasser (1908–1991) in het gewapend verzet
in 1940-1945. 'Witte Ko' werd een begrip in de illegaliteit; de nazi's maakten verbeten jacht op hem – zonder succes. Hij
nam deel aan vele fameuze acties, samen met mensen als Hannie Schaft, Jan Bonekamp en Gerrit van der Veen.
Vaak vonden ze plaats onder zijn leiding: eerst bij de Raad van Verzet, daarna als commandant van de Gewestelijke Sabotage
Afdeling van de Binnenlandse Strijdkrachten. Na de oorlog werd hij door Koningin Wilhelmina onderscheiden met de Bronzen
Leeuw wegens 'het bedrijven van bijzonder moedig en beleidvolle daden.'
Otto Kraan (geb. 1936), bedrijfspersoneelschef bij Hoogovens, tekende het boeiende levensverhaal op van deze antifascist,
die ooit als Hoogovensarbeider zijn eerste sabotage-acties tegen de bezetter begon. Zonder in sensatie te vervallen weet hij
de spanning van het gewapende verzet vast te leggen en verheldert hij het waarom én de betekenis van de strijd
tegen het fascisme.
"Ik heb het feest van de bevrijding niet meegemaakt. Ik was af, af, af... helemaal kapot, geestelijk kapot. Ik wilde
de straat niet op tussen al die hossende en feestvierende mensen. Ik kon 't niet verdragen. Het is een tijd geweest met
enorm veel spanning en emoties. Je had nooit rust, echt rust bedoel ik. Altijd onderweg zijn, altijd op je hoede...
De emoties die je te verwerken had als kameraden gepakt waren .... Je kon er niet lang bij stil blijven staan. Daar was
gewoon geen tijd voor." [
Jan Brasser, knokploegleider, Krommenie]
Recent werd op 23 februari 2007 in Zaanstad/Krommenie/Saendelft de
Jan Brassertunnel geopend,
als eerbetoon genoemd naar deze grote Nederlandse verzetsheld van de Zaanse weerstand.
Johannes Lambertes Bonekamp 1914–1944
bladz. 80 uit het boek: Witte Ko - (het verhaal van Piet Oublie)
Een verzetsactie in Wormerveer.
Omstreeks mei 1944 zei de ambtenaar van de burgerlijke stand van Wormerveer: Ik moet onderduiken. Jullie weten dat
burgemeester Slager naar het concentratiekamp in Amersfoort is gebracht. Hij had nl. geweigerd mensen aan te wijzen die
dan aan de kustverdediging moesten werken. Direct daarna werd aangekondigd, dat er een andere, een NSB-burgemeester zou
komen, een P. de Vries. Tijdens het kennismaken, voordat hij in funktie was, zei hij: ik zal goed opletten dat er niet
gesaboteerd wordt, houdt u daar rekening mee.
Dat was dus tegen de ambtenaren. Die ambtenaar, Wolleswinkel, zei dus: ik moet onderduiken, want er zijn zoveel
persoonsbewijzen weg, echte persoonsbewijzen dus. Dan ben ik natuurlijk de sigaar. Via een kontaktman, Jan van Wijngaarden,
werd ik er ook bij geroepen. Ik zei: Hij moet blijven zitten, we hebben aan hem een prachtkerel. Erg belangrijk, niet
alleen voor de eigen mensen, maar je kon op die manier ook weer anderen helpen met persoonsbewijzen. Dus wij zeiden:
Jij blijft zitten en wij zorgen voor chaos, zodat er niks te kontroleren is.
Hij was al een dag in funktie, de nieuwbakken burgemeester, toen wij kwamen. We hadden een ondergedoken auto van Nico Boer
uit Beemster in gebruik. Nico was een KP-er die later gepakt is en gefusilleerd. Wij hadden toen al heel wat kontakten met
de knokploegen. Zij overvielen veelal distributiekantoren, want de LO (Landelijke Onderduikersorganisatie) had natuurlijk
enorm veel bonkaarten nodig. Tante Riek, die eigenlijk het initiatief heeft genomen om de organisatie landelijk te
organisren, is in kamp Ravensbrück doodgemaakt.
We zijn er met zijn zessen heen gegaan, naar het gemeentehuis van Wormerveer. Een op de uitkijk. Uit de burgemeesterskamer
keek je zo op het politiebureau. Jan Bonekamp , Joop Jongh, Meindert van der Horst, Wim de Jong, Teun Jonker en ik. Drie
gingen de secretarie binnen en hadden het personeel onder schot. Ambtenaar Wolleswinkel had zich ziek gemeld, maar had ons
een mooi schetsje geleverd. Jan Bonekamp en ik zijn door de zijdeur naar binnengegaan. Na de eerste schrik vond het
secretariepersoneel de situatie helemaal niet zo erg. Er werd gezegd wat de bedoeling was. Wij naar de burgemeesterskamer.
Netjes geklopt. Binnen! We kwamen binnen met lappen met gaten voor het gezicht. Die zwarte lappen onder de pet of hoed
gestoken. Nou daar zat eendagsvlieg de Vries achter zijn grote bureau. Hij zag ons en werd zo wit als een doek. Wij met
pistool in de hand op hem af. Houd je gedeisd, anders wordt er geschoten, enz.
Afbeelding rechts: Hannie Schaft
(16 september 1920 - 17 april 1945) het meisje met het rode haar, is de bekendste Nederlandse verzetsstrijdster.
Aan het einde van de oorlog werd ze door de Duitse bezetters opgepakt en kort daarna vermoord.
En toen ging hij plotseling achter die grote zware stoel staan en begon, er net bovenuit kijkend, 'm naar het raam te duwen
waar je op het politiebureau keek. Hij wilde hem er waarschijnlijk doorheen gooien, als ie dat als klein mannetje al
gekund zou hebben. Ik vloog naar het raam toe en toen liet hij alle moed varen. Ik heb nooit anders als sociaal werk
gedaan, zei hij trillend en bevend. Nou dan moet je dan maar mee doorgaan als je denkt dat het sociaal werk is. Maar als
het mis is, dan komen we nog een keer terug! We hebben hem geboeid, prop in zijn mond, voeten bij elkaar. We hebben hem
op de grond gelegd maar iedere keer als hij wat hoorde, ging die kop omhoog. Het secretariepersoneel moest de kluis in.
Het bevolkingsregister werd in zes zakken gedaan. Precies op tijd kwam de auto voorrijden met Nico Boer en Han de Vries
uit Bafloo. Wolleswinkel had ook nog gezegd: denk erom, er is nog een oud bevolkingsregister, dat kan zo weer gebruikt
worden. Dat moest ook weg, maar daar hadden we in de auto geen ruimte voor. Dus wat benzine in het voorkamertje naast
de hoofdingang over alle kaarten die op een hoop gegooid waren. Een lucifertje erop en het ging prima, prima!
Tijdens al deze werkzaamheden keek die burgemeester iedere keer op. Jan Bonekamp schreeuwde dan: Kop neer! Maar iedere
keer die kop weer omhoog. Jan heeft toen de matting van de vloer gerukt en hem erin gerold. Aan de ene kant zag je nog
die kop, maar die kon niet meer op of neer, en aan de andere kant zijn voeten. Vanaf dat moment heet de burgemeester
van Wormerveer:
Piet Oublie. Het gemeentehuis is uitgebrand met het oude bevolkingsregister. De auto
was al weg en we zijn op de fiets vertrokken. Het personeel in de kluis en de burgemeester zijn door de congierge bevrijd.
Dat was van tevoren afgesproken. De brandweer heeft heel langzaam de boel geblust. Ze wisten dat het voor een goeie zaak
was. Ze spoten via een raam in de voorgevel door een raam in de zijgevel weer naar buiten tot grote hilariteit van de
toeschouwers. Er werd enorm gepraat en gelachen om Pietje Oublie.
Ik moest 's avond nog over het Noord-Hollandskanaal. De veerman was een stille vent, zei nooit wat. Hij had een roeiboot
voor wielrijders als het er niet te veel waren. Hij roeit mij over en hij begint me toch te praten en te lachen. De
burgemeester in de vloermat! in de vloermat! dat is toch mooi. Hij was helemaal praterig en anders zei hij alleen maar:
ik krijg een dubbeltje van je.
Relevante verwijzingen:
• Hannie Schaft
• Eerebegraafplaats.nl
• Johannes Lambertes BONEKAMP 1914 – 1944
Lees ook deze boekbesprekingen op Verzet.org:
• In dienst van hun naaste. Een stuk pilotenhulp in de Tweede Wereldoorlog (Bart M. Rijnhout)
• Andijkers in verzet (Riekele Hovenga)
• Bezetting en collaboratie - Nederland tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 (Hirschfeld)
• Frederik Weinreb - verzetsman en groot schrijver (Rene Marres)
• Graven in de klei. Marokkaanse bevrijders van toen en de vrijheid van nu (Jan Durk Tuinier en Mohamed Achahboun)
• Hannie Schaft, haar rol in het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog (Sophie Poldermans)
• Het Achterhuis. Het dagboek van Anne Frank
• Het verborgen dorp. Ondergronds op de Veluwe 1943-1944 (Jeroen Thijssen)
• Strepen aan de hemel (Gerhard L. Durlacher)
• Ondergang - De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940-1945 (Jacques Presser)
• Om erger te voorkomen (Nanda van der Zee)
• Als slachtoffers daders worden. De zaak van joodse verraadster Ans van Dijk (Jan Debrouwere)
• Arthur Seyss-Inquart - Het leven een Duits onderkoning in Nederland (Neuman)
• De bezetting in een notendop (David Barnouw)
• Soldaat in verzet - Jan Verleun (Do du Preez-Verleun en Pauline Wesselink)
• Een documentaire: De jaren 1940-45 (Drs. A.H.Paape en Han de Vries)
• Van Dolle Dinsdag tot Bevrijding (Ch. Whiting en W. Trees)
• In de schaduw van gisteren. Kroniek van het verzet in de jaren 1940-1945 (H. M. Van Randwijk)
