Verzet.org - Techniek van de Staatsgreep (Curzio Malaparte)

Voorwoord van de vertalers Frans Denissen en Peter Westerlaken [blz. 5-9]

Afbeelding hiernaast: Curzio Malaparte als soldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog

Curzio Malaparte, pseudoniem van Kurt Erich Suckert, wordt op 9 juni 1898 in de Toscaanse textielstad Prato geboren uit een Duitse vader en een Italiaanse moeder. Hij wordt tijdens zijn eerste levensjaren uitbesteed bij het arbeidersgezin Baldi, maar op dertienjarige leeftijd ingeschreven in het sjieke Cicognini-college. Reeds als scholier wordt hij lid van de republikeinse partij en in 1914 1oopt hij van huis weg om zich aan te sluiten bij het anarchosyndicalistische vrijwilligerslegioen van Peppino Garibaldi, dat aan de zijde van de Fransen tegen de Duitsers vecht. Nadat Italië in 1915 de Duits-Oostenrijkse alliantie de oorlog heeft verklaard, meldt hij zich daar als vrijwilliger en vecht tot 1918 aan het front. In 1919 1eidt hij het Italiaanse persbureau bij de vredesonderhandelingen in Versailles en nog datzelfde jaar wordt hij als cultureel attaché van zijn land naar Warschau gestuurd, waar hij de bolsjevistische bezetting meemaakt.

In 1921 keert hij naar Italië terug, waar hij medewerker wordt van het futuristische tijdschrift Plastische waarden en zijn oorlogservaringen neerlegt in het pamflet Leve Caporetto! (naar de plaats waar het Italiaanse leger door massale desertie een verpletterende nederlaag leed), dat wegens zijn antipatriottische en demystificerende toon verscheidene malen in beslag wordt genomen. In 1922 keert hij de republikeinse partij de rug toe en wordt lid van de fascistische partij, waarin hij zich vooral met vakbondswerk bezighoudt. In 1924 richt hij het tijdschrift De verovering van de staat op, dat de stellingen van de `revolutionaire' vleugel van het fascisme verwoordt, en in 1925 ondertekent hij het `Manifest van de fascistische intellectuelen'. In datzelfde jaar publiceert hij Barbaars Italië bij de antifascistische uitgever Gobetti, die in de inleiding schrijft dat hij `het boek van een vijand' uitgeeft.

In 1926 wordt zijn onvrede met de weg die het fascisme inslaat voor het eerst duidelijk: hij begint aan Don Camaleo, de roman van een kameleon, een nauwelijks verholen satire op Mussolini, die pas in 1946 in boekvorm zal verschijnen. In 1929 wordt hij journalist bij het dagblad La Stampa, waarvoor hij naar de Sovjet-Unie wordt gestuurd waar hij o.m. Majakovski, Gorki en Stalin ontmoet. In diezelfde jaren schrijft hij de Techniek van de Staatsgreep. Omdat hij ervan overtuigd is dat het door de Italiaanse censuur zal worden verboden, publiceert hij in 1931 het in Franse vertaling in Parijs (Technique du coup d'Etat). Dit boek betekent de internationale doorbraak van Malaparte, maar samen met een gelijktijdig gepubliceerde satire op Mussolini's rechterhand Balbo maakt het tevens een einde aan zijn reeds gecompliceerde verhouding met het fascisme: in 1933 wordt hij uit de partij gestoten en op persoonlijk bevel van Mussolini gearresteerd. Hij wordt veroordeeld tot vijf jaar internering op het eilandje Lipari, en slechts door de bemoeienissen van zijn vriend Galeazzo Ciano, schoonzoon van Mussolini, krijgt hij na een jaar toestemming om zich eerst op Ischia en daarna in Forte dei Marmi te vestigen. Intussen blijft hij echter, onder allerlei pseudoniemen, meewerken aan periodieken en schrijft hij de verhalenbundels Vluchten in de gevangenis (1936), Bloed (1937) en Vrouw als ik (1940).

In 1939 wordt hij - onder politiebegeleiding - correspondent van de Corriere della Sera in het door Italië bezette Ethiopië en bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt hij opnieuw opgeroepen voor de militaire dienst. Zijn activiteit als officier voert hem naar verscheidene fronten: Frankrijk, Rusland, Polen, Finland en Duitsland. De ervaringen die hij daar opdoet, zullen later worden neergelegd in Kaputt (1944), waarin hij definitief met het fascisme afrekent. Hij vraagt het lidmaatschap van de Communistische Partij aan en stuurt Togliatti daartoe een uitgebreid autobiografisch memorandum. In 1944 sluit hij zich als verbindingsofficier aan bij de geallieerde troepen die oprukken naar het noorden. Verscheidene malen wordt hij echter op grond van zijn fascistische verleden aangehouden en gevangengezet. Uit zijn ervaringen in Italië aan het einde van de oorlog zal in 1949 De huid ontstaan, dat zowel in Napels (de stad waar het boek speelt) als daarbuiten als schandalig, immoreel en antipatriottisch wordt aangemerkt en door de Kerk op de index wordt geplaaatst. Malaparte is dan al naar Parijs uitgeweken, omdat hij in het naoorlogse ideologische en culturele klimaat van Italië in het isolement is verzeild. Hij werkt aan theaterprodukties, gedichten en, als hij naar Capri is teruggekeerd, aan een film (De verboden Christus), die zoals zijn andere werken een storm van polemieken, kritieken en tegenstrijdige beoordelingen verwekt. Vervloekte Toscaners, zijn laatste grote prozawerk, kent een overweldigend publiekssucces. Op uitnodiging van de respectieve regeringen reist hij naar Rusland en China, maar in Peking wordt hij door een tumor geveld en naar Italië teruggevlogen. Na een lang ziekbed sterft hij op 19 juli 1957, als lid van de republikeinse en communistische partij en volgens sommigen op het laatste moment bekeerd tot bet katholicisme.

Afbeelding hiernaast: boekomslag van de oorspronkelijke Italiaanse uitgave uit 1983. Het boek werd echter voor het eerst in 1931 in de franse taal uitgebracht als Technique du coup d'Etat

Curzio Malaparte is misschien wel een schoolvoorbeeld van een bepaald type van Italiaanse intellectueel dat door sommige critici als `kameleontisch' is omschreven (een adjectief dat hij op zijn beurt op Mussolini plakte), en waarvan figuren als Gabriele D'Annunzio en Giovanni Papini vóór hem en misschien wel Pier Paolo Pasolini na hem andere voorbeelden vormen. Het volstaat een blik te werpen op zijn politieke carrière: republikein, fascist, antifascist, communist en misschien op zijn sterfbed - al kan het hier ook om postume christendemocratische manipulatie gaan - katholiek. Maar in welke partij hij ook militeert, steeds is hij een lastig en anticonformistisch militant die door zijn extreme stellingnamen voortdurend conflicten uitlokt. Hetzelfde geldt overigens voor zijn literaire ideologie, die door de meest verbazingwekkende contrasten wordt gekenmerkt: nu eens futurist en voorvechter van aansluiting van Italië bij de grote Europese avantgardebewegingen, dan weer regionalist en traditionalist. Beoefenaar ook van de meest uiteenlopende genres: van het pamflet tot de roman, van het toneel tot de satirische poezië, met excursies in het cabaret en de film. Plus een niet van exhibitionisme gespeende drang om bij geen enkele maatschappelijke discussie afwezig te zijn, om ten aanzien van om het even welk fenomeen van politieke, filosofische of artistieke aard publiekelijk een standpunt in te nemen en bovendien ook nog geregeld te schitteren in de faits-diversrubrieken (het aantal duels en schandaalverwekkende liefdesavontuurtjes is bij Malaparte, zoals bij D'Annunzio, niet te tellen). Misschien valt er in heel die frenetieke activiteit - zoals bij zovelen van zijn generatiegenoten - slechts één constante te ontdekken: een panische angst voor het centrum, voor de gematigdheid en de `kruideniersmentaliteit' van die kleine burgerij waarvan hij zelf een telg is. In het specifieke geval van Malaparte voegt zich daarbij nog zijn gemengde Duits-Italiaanse afkomst, waardoor hij zijn gehele leven tussen de twee polen van het internationalisme en het regionalisme zal worden geslingerd en - paradoxaal genoeg - een tijdlang alleen nog in het Frans wil schrijven.

Techniek van de staatsgreep is in dit opzicht een emblematisch werk. Het ontstaat in een periode waarin geheel Europa, na de economische ineenstorting van 1929, aan de grootste verwarring ten prooi is, waarin overal de parlementaire democratieën door snel groeiende linkse en rechtse extremistische bewegingen worden aangevallen of uitgehold en waarin de eerste voortekenen van een naderend Europees conflict reeds zichtbaar worden. Het is geschreven door een intellectueel die in de voorgaande jaren actief aan een aantal van die verschijnselen heeft meegewerkt, die een aantal andere ervan persoonlijk en met een open blik heeft waargenomen, en die er nu kritisch over reflecteert. Maar het wil niet alleen een reflectie zijn, het wil tegelijk een provocatie zijn. In de eerste plaats aan Mussolini en de andere bonzen van het fascisme, dat zich na een (schijnbaar) revolutionaire periode gestabiliseerd en tot een autoritair en totalitair regime getransformeerd heeft, waarin de anarchist die Malaparte fundamenteel is, zich steeds onbehaaglijker gaat voelen. In de tweede plaats wil het een uitdaging zijn aan al die revolutionaire bewegingen in Europa, die een autoritaire involutie na de verovering van de macht niet in hun programma hebben ingecalculeerd.

Als provocatie heeft bet boek ongetwijfeld effect gesorteerd: in Italië leverde het Malaparte die royering en arrestatie op die in het inleidende hoofdstuk worden beschreven; in het buitenland (het werd, behalve in het Frans, ook zeer snel vertaald in het Duits en Engels) bleef het in geen enkele belangrijke politieke publikatie onbesproken en werd het door sommigen de hemel in geprezen en door anderen tot op de grond afgebroken. Het leverde Malaparte onder meer een paar woedende telegrammen van Trotski op. In Duitsland werd het eerst door het Antinazistisch Democratisch Front als verkiezingspropaganda gebruikt en na het aan de macht komen van Hitler in het openbaar verbrand.

Dat het boek ook ruim een halve eeuw later de lezer nog vermag te boeien, heeft met twee dingen te maken: het karakter van direct witness van een van de boeiendste periodes uit de recente Europese geschiedenis en de grote stilistische kwaliteiten. De beschrijving van het door het Rode Leger omsingelde Warschau, bijvoorbeeld, kondigt al de meest magistrale bladzijden van Kaputt en De huid aan, en het sarcastische portret dat van de persoon van Hitler wordt geschetst doet denken aan wat Chaplin jaren later in The great dictator zal doen. En dan is er natuurlijk die geniale intuitie: dat Hitler de meest extreme vleugel van zijn partij op bloedige wijze zou elimineren en vervolgens met de medeplichtigheid van de burgerlijke partijen aan de macht zou komen. Wat, enige jaren later, punctueel is geschied.