Georg Elser

 Op 8 november 1939 werd in de Bürgerbräukeller in Munchen een aanslag op Hitler gepleegd. Slechts door een stom toeval mislukte de aanslag en ontsnapte Hitler op het nippertje aan de dood.

Tot ieders stomme verbazing was de dader van de de aanslag Georg Elser, een eenvoudige schrijnwerker die alles helemaal op z'n eentje had beraamd en uitgevoerd!

Georg Elser werd op 4 januari 1903 geboren in Hermaringen in Baden-Württemberg, in een gewoon arbeidersgezin. In 1917 volgde hij een opleiding in metaalbewerking maar veranderde twee jaar later van gedacht, en studeerde verder voor schrijnwerker en meubelbouwer. Sinds 1936 werkte hij voor een meubelbedrijf in Heidenheim/Württemberg.

Georg Elser is een redelijk zwijgzaam type. Sinds zij schooltijd musiceert hij en speelt mee in een Citerclub in Königsbronn. In zangverenigingen in zijn streek bespeelt hij de contrabas en musiceert op dansavonden. Hij is erg populair bij de vrouwen en in 1930 krijgt hij bij zijn vriendin Mathilde Niedermann hun enige zoon Manfred Elser.

Elser wordt ook een beetje politiek actief en wordt eerst lid van de vakbond voor houtbewerkers (Holzarbeiterverband) en treed in 1928/29 toe tot de communistische Roten Frontkämpferbund, zonder zich evenwel sterk te engageren. In 1933 stemt hij nog op de KPD (Kommunistische Partei Deutschlands), en begint zich meer en meer voor het lot van de arbeiders te interesseren.

Georg Elser staat al van in het begin van de machtsovername door de nazi's erg kritisch tegenover het nieuwe regime. Hij hekelt vooral de agressieve militaire plannen van het regime en komt al in de herfst van 1938 tot de conclusie dat een nieuwe wereldoorlog onvermijdelijk wordt. Na 1933 had hij een verslechtering van de levensstandaard vastgesteld en de beperking van de vrijheid van de arbeidersklasse geconstateerd. Zijn collega-arbeiders waren duidelijk ontevreden over het regime en zij vreesden net zoals Elser dat het al eind 1938 tot een nieuwe oorlog zou komen.

Zonder dat iemand hem daartoe had aangezet, was Elser tot het besluit gekomen dat de enige manier om het lot van de arbeiders te verbeteren en een nieuwe wereldoorlog te voorkomen, slechts kon gebeuren door de leiding van het regime -Hitler, Göring en Goebbels- definitief uit te schakelen. De inval in Polen op 1 september 1939 sterkt nog zijn voornemen om de aanslag uit te voeren.

Na zijn arrestatie zou Elser omtrent zijn motief voor deze aanslag aan zijn ondervragers verklaren: "Ich habe den Krieg verhindern wollen"

Het Plan


Om de mogelijkheid van een aanslag te onderzoeken, reist Elser op 8 november 1938 naar Munchen om er deel te nemen in de Bürgerbräukeller aan de herdenking van de putsch van 1923. Naar jaarlijkse gewoonte werd daar op 8 november door Hitler en zijn getrouwen van het eerste uur, de alte Kämpfer, de mislukte militaire staatsgreep van 8 november 1923 herdacht.

 Adolf Hitler, de aanstichter en uitvoerder van de putsch, werd al op 11 november aangehouden en werd na een rumoerig proces tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld maar kwam reeds na dertien maanden arrest op 20 december 1924 vervroegd vrij uit de gevangenis van Landsberg. Tijdens zijn gevangenschap schreef hij -samen met Rudolf Hess- het eerste deel van Mein Kampf dat kort na zijn vrijlating werd uitgebracht.

Na de rede van Hitler kan hij rustig de onbewaakte Bürgerbräukeller bezichtigen. De veiligheidsmaatregelen waren niet onoverkomelijk en de beveiliging werd overgelaten aan de partij en de politie werd daarin niet bij betrokken. Elser is dan vastbesloten om zijn plan uit te voeren met een bom en reist terug naar Königsbronn.

Van dan af begint Elser aan de voorbereiding van de bomaanslag. Hij slaagt erin om springstoffen en lonten van op zijn werk buiten te smokkelen, die hij verstopt in zijn werkkledij en later in een houten koffer met dubbele bodem. Wat later knutselt hij een tijdsmechanisme met twee uurwerken in elkaar.

Hij reist in 1939 verschillende keren naar Munchen, en probeert er zelfs tevergeefs een baantje te bemachtigen. Ook probeert hij een mogelijke vluchtroute uit naar Zwitserland. Sinds april 1939 werkt Elser in de steengroeve van Königsbronn waar hij er in slaagt om 125 springstofcapsules te stelen. Na een arbeidsongeval in mei 1939 krijgt hij meer tijd om zich op zijn plan te concentreren.

 Vanaf augustus verhuist hij naar Munchen en in september ´39 trekt hij in bij Alfons en Rosa Lehmann in de Türkenstraße 94. Avond na avond laat hij zich, en dat tot 30 tot 35 keer toe(!), 's nachts opsluiten in de vergaderzaal om zijn voorbereidende werkzaamheden uit te voeren.

De pilaar aan het spreekgestoelte waar Hitler gewoonlijk zijn rede hield was zijn doelwit. Nacht na nacht besteedde hij zijn tijd aan het uithakken van een holte in de pilaar. Hij ging daarbij zo nauwkeurig te werk dat hij de holte zelfs opvulde met tin om te voorkomen dat het een hol geluid zou geven wanneer iemand toevallig op de pilaar zou kloppen of dat het ontstekingsmechanisme beschadigd zou geraken wanneer iemand met een spijker een versiering zou willen aanbrengen.

Op 6 november was alles in gereedheid gebracht en de bom en het tijdmechanisme vakkundig geplaatst en afgedicht. Maar Elser liet niets aan het toeval over en op de avond van 7 november ging hij nog een laatste keer terug naar de zaal en controleerde of alles goed geïnstalleerd was, drukte zijn oor tegen de wand van de pilaar en hoorde het getik. Alles was in orde…

Op 8 november 1939 verzamelde naar jaarlijkse gewoonte de oude garde zich in de Bürgerbräukeller. Meestal begon Hitler aan zijn toespraak omstreeks 20u30 en dat duurde dan gewoonlijk tot 22u00. Dat was ook de tijd waar Elser op had gerekend en hij had het tijdmechanisme dan ook zo ingesteld dat de bom ongeveer halverwege de speech van Hitler zou afgaan.

Maar deze keer was al op voorhand aangekondigd dat, omwille van de oorlogsomstandigheden, de Führer de bijeenkomst wat vroeger zou toespreken en dat de tweedaagse herdenking zou worden ingekort. Meteen na zijn aankomst, begon om tien over acht een niets vermoedende Adolf Hitler aan zijn toespraak en om zeven minuten over negen was hij alweer klaar. Normaal bleef de Führer nog wat napraten met zijn oude strijdmakkers, maar dit keer vertrok hij onmiddellijk na zijn speech, om onder escorte naar het station te rijden en met de trein van 21u31 terug te keren naar Berlijn.

Om twintig over negen explodeerde in de Bürgerbräukeller de bom onder hels kabaal. De pilaar achter de plaats waar Hitler enkele minuten voordien nog stond te spreken werd uiteen gescheurd, en het deel van het dak dat de pilaar ondersteunde kwam met veel lawaai naar beneden gedonderd. Acht nazi's werden op slag gedood en 63 anderen raakten gewond waarvan zestien zwaar gewond.

Door het toeval had Hitler de bijeenkomst vroeger moeten verlaten dan voorzien. De bom was wel degelijk voor hem bedoeld en op het ogenblik van de ontploffing was hij nog geen kwartier geleden weggeglipt! Pas toen de trein van de Führer op zijn weg naar Berlijn, vanwege het nieuws ter hoogte van Neurenberg werd tegengehouden, verkreeg Hitler tot zijn stomme verbazing voor het eerst het nieuws te horen over de aanslag.

De Völkischer Beobachter, de partijkrant van de NSDAP, blokletterde 's anderdaags al dat de Britse Geheime Dienst achter deze aanslag zat. En toen de dag erop toevallig twee Britse geheimagenten, majoor R.H. Stevens en kapitein Payne Best, in de omgeving van Venlo aan de grens met Nederland gearresteerd werden, won deze vergezochte interpretatie direct meer aan geloofwaardigheid, en die thesis zou nog verschillende decennia standhouden.

Hitler schreef zijn redding toe aan de "Voorzienigheid", en nam het op als een teken dat hij de taak moest vervullen die het lot hem had opgelegd. "Die wünderbare Erretung des Führers" schreef de Völkischer Beobachter op 10 november. In werkelijkheid kwam er geen voorzienigheid aan te pas en was het puur toeval dat Hitler in leven bleef. De beslissing om het westen aan te vallen was op 7 november uitgesteld, en op 9 november zou een definitieve beslissing vallen. Het was de periode van the Phoney War (de 'Onechte Oorlog'), zoals de Amerikaanse journalisten de laatste zes maanden voor de aanval op het westen noemden, door het feit dat hij feitelijk niet gevoerd werd. 

Hitlers aanwezigheid op de Rijkskanselarij was in deze cruciale ontwikkeling van de oorlog uiteraard belangrijker dan dat onderonsje met alte kameraden in de Bürgerbräukeller. Elser kon onmogelijk op de hoogte zijn geweest van de reden dat Hitler zijn reis naar Munchen had ingekort. De oorlog kon verder voorbereid en gevoerd worden, miljoenen mensen zouden omkomen in het kannonnengebulder en in de barre koude aan het Oostfront, in Stalingrad en Leningrad. Vele miljoenen anderen zouden creperen in de concentratiekampen of als beesten afgemaakt worden in de vernietigingskampen ver weg in Polen.

Slechts 13 minuten hebben het verschil gemaakt! Als Georg Elser geslaagd was in zijn opzet, hoe zou het verloop van de geschiedenis er dan wel hebben uitgezien? Op 8 november 1939 was Polen al wel bezet maar zou de rest van West- en Oost-Europa nog onder de voet worden gelopen en zou de holocaust nog die omvang hebben gekend? Zouden de vernietigingskampen nog wel gebouwd worden? Het zal wel eeuwig speculeren blijven hoe de wereld er zou uitgezien hebben zonder Adolf Hitler....

Het zou nog tot 20 juli 1944 duren vooraleer Claus von Stauffenberg tot eenzelfde stoutmoedig plan zou besluiten.... zie ook Claus von Stauffenberg pleegt een aanslag op Adolf Hitler

Al in de vroege ochtenduren van 8 november 1939 was Georg Elser vanuit Munchen vertrokken naar Konstanz, aan de grens met Zwitserland. Toen hij illegaal probeerde de grens over te steken, liep hij recht in de armen van enkele douanebeambten. Op het ogenblik dat de bom ontplofte in de Bürgerbräukeller zat Elser al in de cel.

 Toen hij zijn zakken moest leegmaken hadden de douaniers o.m. een prentbriefkaart van de Bürgerbräukeller aangetroffen. De link naar de aanslag was snel gelegd en Elser werd prompt in de boeien geslagen. Na dagenlange folteringen en ondervragingen door de Gestapo, legde Georg Elser op 14 november ´39 volledige bekentenissen af.

Ook zijn familie werd gearresteerd zoals zijn zuster Maria Hirth met haar zoon Franz en haar man Karl Stuttgart, die dagenlang worden gefolterd en ondervraagd. De Gestapo laat hen uiteindelijk in februari 1940 weer vrij.

Waarschijnlijk was de nazi-leiding van plan om Elser na de oorlog in een showproces op te voeren en werd Elser vanaf 1940 als bijzonder gevangene in totale afzondering vastgezet in het concentratiekamp van Sachsenhausen. Daar aangekomen wordt hij tot zijn verbazing als een bevoorrechte gevangene behandeld. Hij krijgt spoedig een ruime cel toegewezen en mag er zowaar een schrijnwerkerbank installeren en kan hij zijn oude beroep van schrijnwerker weer uitoefenen. Daar doet hij kleine herstellingen en maakt hij kleine meubels voor zijn bewakers.

 Om de verveling en de eenzaamheid door te geraken bouwt hij voor zichzelf een citer die hij regelmatig bespeelt. In gevangenschap leeft Elser totaal geïsoleerd van de andere gevangenen. Dag en nacht bewaakt door twee bewakers zal hij meer dan vijf jaren in volledige afzondering doorbrengen.

Eind 1944 of begin 1945 wordt Elser overgeplaatst naar het concentratiekamp van Dachau. Kort voor het einde van de oorlog en de Amerikanen op 29 april 1945 het kamp zullen bevrijden, bereikte op 5 april ´45 een bericht de kampleiding van Dachau met het bevel van Reichsführer-SS Heinrich Himmler om Elser om te brengen. Op 9 april 1945 werd Georg Elser uit zijn cel gehaald en naar het crematorium gevoerd. Het is aan te nemen dat Elser op dat ogenblik al besefte dat zijn laatste uur geslagen was. Op de avond van 9 april werd Elser opgehangen aan een vleeshaak en werd zijn lijk verbrand.

De familie van Elser verneemt na het einde van de oorlog helemaal niets over het onfortuinlijke lot van Georg. Eerst in 1950 wordt hij officiëel voor dood verklaard. De familie ontvangt geen enkele uitkering of vergoeding voor zijn dood en nog tot 1960 zal zijn moeder Maria Elser zich nog regelmatig moeten verantwoorden voor de dood van haar zoon die door iedereen wordt beschuldigd als

Pas eind jaren zestig wanneer verschillende historici grondiger onderzoek voeren naar de ware toedracht en de Münchense historicus Lothar Gruchmann het verhoor verslag van Elsers aanhouding kan terugvinden, kon worden aangetoond dat Elser werd degelijk op eigen houtje had gehandeld en aldus alle valse geruchten eindelijk konden weerlegd worden.

Bronnen

Geraadpleegde bronnen uit de literatuur (eigen bibliotheek):

•  Dossier Elser, onthullingen over de eerste aanslag op Hitler (Lotharm Gruchmann / Eymert van Manen)
•  "Hitler - die blaas ik op!" - De aanslag door Georg Elser (Hellmut Haasis)
•  Hitler. De aanslagen (Roger Moorhouse)
•  Het Duitse Verzet tegen Hitler (Ger van Roon)
•  De aanslag op Hitler (Paul Berben)
•  Het Juli Komplot - 20 juli 1944 (Roger Manvell en Heinrich Fraenkel)
•  Het komplot. 20 juli 1944 (Roger Manvell)
•  Von Stauffenberg. Leider van de aanslag tegen Hitler (Gerry Graber)
•  Officieren tegen Hitler (Fabian von Schlabrendorff)
•  De gemiste kans. Staatsgreep tegen Hitler 1938 (Bert Tigchelaar)
•  Een lastige erfenis. De rol en betekenis van het Duits verzet tegen Hitler (Aspeslagh en Raven)
•  De Witte Roos -1ste editie (Inge Scholl)
•  De Witte Roos -herziene editie (Inge Scholl)
•  Leven met de vijand. Aanpassing en verzet in Hitlers Europa 1939-1945 (Werner Rings)

Geraadpleegde bronnen op het internet:


 •  "" - Das Bürgerbräu-Attentat auf Hitler
•  Georg Elser: »Ich habe den Krieg verhindern wollen«
•  Johann Georg Elser
•  Georg Elser - das Attentat vom Bürgerbräukeller 1939
•  Der Mann, der Hitler töten wollte - Zum 100. Geburtstag von Johann Georg Elser
•  Georg Elser
•  Willkommen im Landesinstitut für Schule - Bremen Medien/Landesbildstelle (Landesmedienzentrum Bremen) - Projekte (Georg Elser)
•  Informationen zu Georg Elser im Internet
•  Johann Georg Elser Der Bürgerbräukellerattentäter
•  Georg Johann Elser (1903 - 1945)
•  Widerstand: Johann Georg Elser
•  Offiziellen gedenkstätte KZ Dachau
•  Concentratiekamp van Dachau (nederlands)
•  Concentratiekamp van Sachsenhausen
•