De Dossin Kazerne in Mechelen

Op 25 juli 1942 kreeg de afgevaardigde van de J.I.B.(Jodenvereeniging in België), de opdracht van de SS-officier, verantwoordelijk voor "Joodse aangelegenheden", om bevelschriften voor verplichte arbeid te verdelen onder 10.000 Joden. Twee dagen later, op 27 juli 1942, organiseerden de Nazi’s in de Dossinkazerne in Mechelen, het “SS-Sammellager Mecheln”. Hier verzamelden de nazi's de joden om hen later te kunnen deporteren. Het eerste konvooi van gedeporteerden zou op 4 augustus 1942 naar Auschwitz-Birkenau vertrekken. De eerste "verplichte arbeiders" arriveerden.

Maar al gauw bleek dat niet alle Joden het bevel opvolgden. Daarom kreeg de V.J.B. van de SS de opdracht om de Joden tot gehoorzaamheid aan te sporen. Ze moesten zich aanmelden in de Dossinkazerne voor hun "werk". Eventuele dwarsliggers werden ontmoedigd door bedreigingen: "Overtredingen zullen zware straffen tot gevolg hebben, zowel voor familieleden als voor de hele Joodse Gemeenschap."

Noch dit bevel, noch de oproep konden de golf van ongehoorzaamheid niet stoppen. Vanaf 3 september 1942 hebben slechts 3.900 van de 10.000 opgeroepen Joden zich gemeld aan de Dossinkazerne.

Als gevolg hiervan veranderde de SS van aanpak en gebruikte voortaan geweld. De eerste razzia in België gebeurde tijdens de nacht van 15 op 16 augustus 1942, waarbij de Antwerpse politie meer dan 1.000 Joden arresteerde. Dit was het begin van de Endlösung van de Belgische Joden.

Twee dagen later werden 1.000 Joden, waarvan 28% kinderen, gedeporteerd. Tijdens de nacht van 28 op 29 augustus en 3 op 4 september volgden, respectievelijk in Antwerpen en Brussel, nog twee razzia's.

Hetzelfde gebeurde op 11 en 12 september in Brussel, waardoor de eerste fase was uitgevoerd. De Nazi's slaagden er bijna altijd in om minstens 1.000 Joden bijeen te brengen voor een konvooi. 61,8% van hen zou bij hun aankomst in Auschwitz-Birkenau meteen worden vermoord.

Maar dat was nog maar het begin.

Kurt Assche, referent Joodse Zaken en de verlengde arm van Adolf Eichmann in België op 23 oktober 1942: "De evacuatie betreft alle joden in België en geen van hen zal naar het land terugkeren."

Tussen 1942 en 1944 voeren 28 konvooien 25.257 gevangenen, waaronder 5.093 kinderen, van Mechelen naar Auschwitz in Polen. Twee derde van hen worden meteen bij hun aankomst vergast. Bij de bevrijding van de kampen zijn er nog slechts 1.207 in leven. De kazerne Dossin was, in de meest letterlijke betekenis van het woord, een wachtkamer van de dood.

De Russisch-joodse migrant Youra (Georges) Livchitz werd op 30 september 1917 geboren in Kiev in Oekraïne. Zijn ouders, Rachel en Schlema Livchitz, behoorden tot de rijkste families uit Kishieniev, de hoofdstad van Bessarabië (thans in Roemenië gelegen).

Op 1 dec 1910 verhuisde het jonge gezin naar München, en de familie kwam tijdens WO I weerom in Kiev terecht waar Youra werd geboren. In 1927 kwam het tot een echtscheiding en Rachel Livchitz verhuisde met haar twee zonen, Youra (Georges) en Choura (Alexander) naar Brussel.

Vanaf oktober 1935 volgde Youra aan de V.U.B. (Vrije Universiteit Brussel) Geneeskunde en studeerde af als arts in 1942. Tijdens zijn studietijd aan de VUB richtte Youra een basketbalvereniging op, werd actief in het Jonge Theater en schreef gedichten en artikelen voor het studententijdschrift. Youra werd ferm begeesterd door de Indische filosoof Krishnamurti.

Het Plan

Ondertussen was het verzet op gang gekomen. Youra's broer Choura (Alexander) werd lid van de Groep G, en werd snel leider van deze partizanengroep, en werd van dan af als "Commandant Jean" gekend. Groep G werd zo genoemd naar de schuilnaam "Gérard" van haar oprichter: Jean BURGERS, die het verzet leidde van einde maart 1942 tot hij op 18 maart 1944 werd gearresteerd en opgesloten in Breendonk en afgevoerd naar Buchenwald waar hij op 6 september 1944 omkwam.

Jean Franklemon, bijgenaamd "pompelmoes" was een oude klasgenoot van Youra Livchitz, en had zich eveneens ingeschreven aan de VUB waar hij wiskunde studeerde maar zijn studie afbrak en verder studeerde aan de Kunstacademie Ter Kameren. Eind februari 1943 rijpte het idee om een transporttrein te overvallen. Tijdens het vorige transport Konvooi Nr 19 van 15 januari 1943, konden 61 mensen nog op Belgisch grondgebied uit de deportatietrein springen en aldus ontkomen. Onder hen twee joodse partizanen die hierover bij Groep G berichtten.

De zoektocht naar vrijwilligers verliep erg moeizaam. Het verzet werd aangesproken, maar Jean Terfve, een van de leidende partizanen vond het plan "te riskant en te gevaarlijk". Groep G werd aangesproken maar ook daar ving Youra Livchitz bot. Zijn broer Choura had bij een mislukte aanslag op een belangrijke collaborateur twee kogels in zijn been gekregen en was voorlopig uitgeteld. Robert Maistriau Robert Maistriau, die vier jaar jonger was dan Youra, had met hem gestudeerd aan het Gymnasium in Ukkel. Hij had al eerder actie ondernomen met Groep G.

Ook in de Dossinkazerne steeg de spanning. Het vorige transport had reeds drie maanden geleden plaatsgevonden en verschillende geïnterneerden lieten zich inspireren door de ontsnapping uit Konvooi Nr. 19, en besloten om ook een ontsnappingspoging te wagen.

Het JVC (Joodsch Verdedigingscomiteit), dat in 1941 door Hertz Jospa en Chaim Perelman werd opgericht, en waar ook de groep rond Youra en Choura Livchitz deel van uitmaakte, smokkelden tangen en messen en briefjes van 50 bef naar binnen. Ook Youra kreeg bundeltjes geld, om aan de vluchtelingen uit te delen die konden ontkomen uit Konvooi Nr. 20.

Uiteindelijk vond Youra Livchitz enkel zijn oude schoolmakkers, Jean Franklemon (25 j) en de vier jaar jongere Robert Maistriau (toen 22 j), bereid om aan zijn actie deel te nemen. Zijn makker Richard Altenhoff moest hem op het afgesproken ontmoetingspunt een wapen uit de Groep G afleveren. Robert Maistriau zou een stormlamp en vier tangen meebrengen. Robert kocht ook rood zijdepapier en plakte het papier over de glazen kap zodat het er zou uitzien als een rode signaallamp.

De Overval op het XX ste Konvooi

Op maandagavond die bewuste 19 april 1943, het was de dag van het joodse paasfeest Pesach, omstreeks halfacht kwamen de drie jonge twintigers op de fiets, samen aan het Generaal Meiserplein. Richard Altenhoff overhandigde Youra een pistool 6.35 mm klein kaliber, nam afscheid en stoof weer weg.

Youra had voordien reeds het traject verkend, en verkoos een plek achter Boortmeerbeek, ongeveer 2 kilometer na het station waar de spoorlijn een lichte bocht maakte.

Via de Leopold III laan, fietsen zij met hun gedrieën Brussel uit, en dan ging het via de Haachtse steenweg, langs Steenokkerzeel en Kampenhout richting Haacht. Langs een bosweg parallel aan het spoor tussen Haacht een Boortmeerbeek fietsten de drie richting het station. Ze verborgen hun fietsen in de berm, Youra deelde de briefjes van 50 bef uit die zijn makkers aan de gevluchten moesten uitdelen, en wachtten vol spanning op de trein van Konvooi Nr. 20.

Stipt om 22u00 was de trein 801 vanuit de Dossinkazerne vertrokken. Het was een stoomlocomotief type 44 met dertig goederenwagons (plus een rijtuig voor de Duitse soldaten), met aan boord 1.638 gevangenen. Onder deze gevangenen bevinden zich toevallig tegelijk de oudste als de jongste van alle gedeporteerden vanuit België: Jacob Blom is 91 jaar oud en Suzanne Kaminsky werd nauwelijks 39 dagen geleden geboren.

 Tegen een slakkegang van tussen de 10 en de 40 km/u sjokte de deportatietrein richting Belgisch/Duitse grens. Joden op deportatietransport in veewagons Op de trein zelf gonsde het ondertussen van aktiviteiten.

Tientallen gevangenen bereidden hun ontsnapping voor. Met tangen knipten ze de draad door die de vergrendeling van de schuifdeuren van de wagons beveiligden.

Robert Maistriau had de geïmproviseerde rode signaallamp net op het einde van de bocht tussen de treinsporen geplaatst, en hij en Jean wachtten af. Youra had honderd meter verder postgevat.

Eindelijk, omsteeks halfwaalf 's nachts, kwam de trein eraan gedenderd. Toen de machinist, Albert Simon, het rode licht opmerkte, minderde hij meteen snelheid maar de eerste wagons rolden al over de lamp vooraleer de trein volledig tot stilstand kwam.

Overlevende Héna Wasyng: "De trein hield halt, wij wisten niet waar we waren, mensen schreeuwden. Tot onze grote verbazing opende een jonge man de deur van de wagon." Die jonge man was natuurlijk Robert die naar de eerste wagon was gerend en de beveiligingsdraad met een knijptang had doorgesneden en riep "Uitstappen, uitstappen!"

 Robert Maistriau verhaalt hierover vele jaren later: "Je moet jong zijn om zoiets te durven. Toen de trein stopte liep ik naar één van de wagons en trachtte hem te openen, in de ene hand een knijptang, in de andere een lamp. Toen ik de deuren eindelijk had opengekregen begon ik te roepen dat de passagiers uit de wagons moesten springen en zich in het veld verbergen. Terwijl enkelen de sprong waagden riepen anderen: »Doe het niet, het is te gevaarlijk«"

Maistriau begeleidde de eerste groep joden naar het veld, gaf hen wat geld en legde de weg uit naar Brussel, de onderduikplaats bij uitstek. "Toen rende ik terug naar de trein. Terwijl ik een tweede groep uit de trein hielp, vlogen de kogels me om de oren, enkele mensen werden getroffen en vielen neer. Ik heb er nog over nagedacht om een derde maal terug te keren, maar het was te gevaarlijk, de bewakers schoten op alles wat bewoog."

Ondertussen was Jean Franklemon naar de achterste wagons gerend, en net toen hij de vergrendeling wilde losmaken, hoorde hij een Duitse soldaat met een geweer in de aanslag "Hande hoch!" roepen, en rende weg het struikgewas in met de Duitser op de hielen, maar wist in het donker door het dichte struikgewas op het nippertje te ontsnappen.

Youra had zich in een struik verborgen gehouden ter hoogte van het rijtuig met de Duitse soldaten. Zo gauw de trein stopte loste Youra verscheidene schoten, tot een paar soldaten uit de wagon sprongen en het vuur op hem openden. Youra rende voor zijn leven, maar kon gelukkig ontkomen.

De Nasleep

Uiteindelijk slaagden zeventien mensen erin te ontsnappen uit de door Robert Maistriau geopende treinwagon. Wellicht nog meer want Robert had ook aan een andere wagon de vergrendeling nagenoeg losgemaakt en ook Jean Franklemon was er nagenoeg ingeslaagd een wagon te openen, alvorens de Duitse bewakers begonnen te schieten.

Het concentratiekamp van Breendonk ligt in de provincie Antwerpen, langs de autostrade A12 Antwerpen-Brussel, op 27 km van Brussel. Het Fort van Breendonk, opgericht in 1906, maakte oorspronkelijk deel uit van een reeks versterkingswerken bedoeld om Antwerpen te verdedigen.

Als voormalige kazerne van het Belgische leger werd het fort tijdens de tweede wereldoorlog opgeëist en omgevormd tot een doorgangskamp. A-Lager Breendonk is een symbool gebleven van de nazi-terreur en werd in 1947 tot Nationaal Memoriaal uitgeroepen.

De trein zette zich weer in beweging en tijdens het vervolg van de rit op Belgisch grondgebied (via Leuven, Tienen, Sint-Truiden, Tongeren, Visé en Montzen) konden nog eens ongeveer tweehonderd mensen zich uit de doodstrein bevrijden. Allemaal konden zij nadien rekenen op hulp van de Belgische bevolking. Op het helpen van joden stonden nochthans zware straffen, maar niemand werd verraden.

In totaal konden 231 gevangenen uit de deportatietrein springen. Bij een eerste onderzoek werden 16 lijken langsheen het traject gevonden, en in de dagen na de ontsnapping zouden nog eens 7 personen aan hun verwondingen overlijden.

De Duitse bezetter was woedend over het voorval. De controle op het jodentransport werd onmiddellijk verscherpt. Voortaan werden de konvooien begeleid door een groot aantal leden van de Vlaamse Wacht. Bovendien vonden de volgende transporten overdag plaats. Het is dan ook niet verwonderlijk dat bij de acht volgende transporten nà Konvooi 20 slechts 25 gedeporteerden wisten te ontsnappen.

Nota: De Vlaamse Wacht was een Vlaamse militaire formatie, in 1941 op Duits initiatief opgericht en bestaande uit Vlaamse officieren, ex-officieren van het Belgisch leger en Vlaamse oudstrijders. De opzet was een soort Vlaamse rijkswacht te vormen. De Vlaamse Wacht vervulde ook bewakingsopdrachten voor de Duitse Wehrmacht.

Youra Livchitz werd een paar weken later opgepikt door de Gestapo en naar de Louizalaan overgebracht, waar hij zwaar mishandeld werd, maar kon op vrij spectaculaire wijze ontsnappen.

Op 26 juni 1943 werd de auto van de gebroeders Livchitz door de Feldgendarmerie gekontroleerd en Youra en Choura werden aangehouden en naar Breendonk gevoerd, waar hun nog vele folteringen wachtten. Uiteindelijk werd Choura op 9 februari 1944 gefusilleerd en Youra onderging acht dagen later, op 17 februari 1944 hetzelfde lot.

Ook Richard Altenhoff werd al vrij snel gearresteerd, namelijk op 3 juli 1943 en op beschuldiging van medewerking aan de aanval op Konvooi Nr. 20, werd hij negen maanden later, op 30 maart 1944, op de nationale executieplaats in Brussel gefusilleerd.

Jean Franklemon werd op 7 augustus 1943 gearresteerd en eveneens naar Breendonk overgebracht. Even later werd Jean naar het concentratiekamp Sachsenhausen-Oraniënburg gevoerd, maar hij overleefde de verschrikkingen.

Robert Maistriau kon aanvankelijk ontsnappen en dook onder in de Ardennen, en werd leider binnen de Groep G waar hij verantwoordelijk was voor de organisatie en de rekrutering. Zeven maanden later, in maart 1944, werd hij gearresteerd en naar Breendonk afgevoerd en later met het transport van 4 mei 1944 naar Buchenwald. Aanvankelijk was hij dwangarbeider in het kamp van Dora-Mittelbau, tot hij door een longontsteking op de ziekenboeg van Harzungen terechtkwam.

Uiteindelijk werd Robert in Bergen-Belsen door de Amerikanen bevrijd. Jaren later -in 1998- deed hij zijn verslag van deze bevrijdingsactie aan Marion Schreiber die daarover in 2000 het boek "Stille Rebellen" uitbracht.

Het lot van de nazibeulen verantwoordelijk voor de deportaties van de Belgische joden kan U hier vinden: Jean de Sélys-Longchamps

Een gedenkplaat naast het boswegeltje dat parallel loopt met de spoorlijn, ongeveer 500 m ten noordwesten van het station Haacht, herinnert aan deze weinig bekende gebeurtenis. De stoutmoedige aanval van deze drie jongelingen is een unicum in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Nergens in heel bezet Europa werden nog andere pogingen ondernomen om een jodentrein tegen te houden.

Bronnen

•  Transport XX. Mechelen - Auschwitz (Maxime Steinberg & Laurence Schram)
•  Stille Rebellen-De overval op de 20ste deportatietrein naar Auschwitz (Marion Schreiber)
•  Het XXe transport (Corinne Vermeulen)
•  Joods Actueel / maandblad (Terry Davids, Michael Freilich en Louis Davids)
•  In Naam van de Vrijheid / maandblad (André Gantman, Léon Zielinksi, Charles Freifeld e.a.)
•  150 jaar Belgisch Jodendom (Centraal Israëlitisch Consistorie van België)
•  Het Fort van Breendonk; Ridder Simonart; RBNGFB 1971 3de druk; © Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk
•  Belgisch Israëlitisch Weekblad van 30 april 2004 nr 40
•  Geschiedenis van de Joden in Antwerpen (Ephraïm Schmidt)
•  De Joden in België (Pieter Dewever)
•  De Joden van België (Ludo Abicht)
•  Onze Joodse buren (Sylvain Brachfeld)
•  Vreemdelingen in een Wereldstad. Een geschiedenis van Antwerpen en zijn joodse bevolking (1880-1944) (Lieven Saerens)
•  Gewillig België. Overheid en Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog (Van Doorslaer e.a.)
•  Meesters van het Diamant. De Belgische diamantsector tijdens het nazibewind (Erik Laureys)
•  De Jodenjagers van de Vlaamse SS. Gewone Vlamingen? (Lieven Saerens)
•  Niet opnieuw. Jongeren ontmoeten de laatste overlevenden van de kampen (School Zonder Racisme en laatstejaars SAM Menen)
•  KZA 5148 (Regine Beer)
•  De Bewegingen (Ronny Van Gastel)
•  Schrijven in de schaduw van de dood. Over thuiskomen, opduiken en achterblijven 1940-1955 (Marc Verschooris)
•  Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten (Tobias Schiff)
•  Ongewenste gasten - Joodse vluchtelingen en migranten in de dertiger jaren (Frank Caestecker)
•  Tranen onder het masker. Ondergedoken kinderen (Viviane Teitelbaum-Hirsch)
•  Een kind in oorlog. Het ware verhaal van Hortense Daman (Mark Bles)
•  Schimmen met een ster. Het bewogen verhaal van Joodse ondergedoken kinderen tijdens WOII (Hanne Hellemans)
•  Brabosh, een sjtetl aan de Schelde. Beelden uit het Antwerps Joods verleden (Sylvain Brachfeld)
•  Van binnen weent mijn hart. De vervolging van de Antwerpse Joden (Jan De Volder en Lieve Wouters)
•  Uitroeiing, Redding en Verzet van de Joden van België (Maxime Steinberg)
•  De Curatoren van het Getto (R. Van Doorslaer en J.P. Schreiber)
•  Dossier Auschwitz Brussel (Maxime Steinberg)
•  DORA 1943-1945 (Brigitte D'Hainaut en Christine Somerhausen)
•  Geheime routes en netwerken - Joodse kinderen op de vlucht voor de holocaust (Joost Loncin)
•  Kinderen van het getto. Joodse revolutionairen in België, 1925-1940 (Rudi Van Doorslaer)
•  De Wereld van Anne Frank in België 1929-1945 - Een dagboek voor de toekomst (diverse auteurs)
•  De Jodenverordeningen en de Antwerpse Balie (Jan Verstraete)
•  Als Jood geboren - Een Joodse familie in de Tweede Wereldoorlog (Marcel Liebman)
•  Voor God, Kerk en Vaderland, Belgische Religieuzen in Wereldoorlog II (Gabriel Verbeke)
•  Zeg nooit dat je Rachmil heet - Een Joodse jongen overleeft de oorlog in een Vlaams gezin (R.De Dijn)
•  In naam van de Führer (Lydia Chagoll)
•  Breendonk, 1940-1945 De geschiedenis (Patrick Nefors)
•  En wat deed mijn eigen volk? Breendonk, een kroniek (Jos Vander Velpen)
•  Ze hebben het overleefd (Sylvain Brachfeld)
•  De Oorlogskranten deel 1 tot en met 112: Deel 36 artikel van Koen Vidal (Florence Uitgeverij)
•  Systematiek en Willekeur (Patrick Moreau)
•  Greep naar de Macht - Vlaams-Nationalisme en Nieuwe Orde - Het VNV 1933-1945 (Bruno De Wever)


Geraadpleegde internet bronnen en verwijzingen:

•  De Overval op het XXste Konvooi naar Auschwitz-Birkenau
•  De Dossin Kazerne, verzamelplaats voor deportatie van de Belgische Joden
•  De Hel van Breendonk. En wat deed mijn Eigen Volk?
•  De Vervolging van de Joden in België, en de rol van de collaboratie
•  Mala Zimetbaum, Joodse verzetsheldin in KZ Auschwitz-Birkenau
•  Hoe Zuster Marie-Aurélie 14 joodse meisjes redde uit de klauwen van Dikke Jaak
•  De reddingsactie van Dom Bruno (E.P. Bruno Reynders)
•  Het Joods Verdedigingscomiteit (JVC/CDJ)
•  1200 portretten om slachtoffers 'Transport XX' te herdenken door John Moussiaux
•  Project Transport XX April 2007 - Juni 2007 (Joods Museum van Deportatie en Verzet)
•  Twintigste treinkonvooi (Wikipedia.nl)
•  Transport XX Dossin – Boortmeerbeek – Auschwitz 19 april 1943 (Holocaust Boortmeerbeek)
•  Website van Boortmeerbeek / rubriek geschiedenis
•  Documentaire: JUDENTRANSPORT XX (Johan Opdebeeck & Partners)
•  Gefusilleerden van de WOII
•  Armbanden van het Verzet tijdens WOII - M. Verburg
•  Antwerpen en de Jodenvervolging door Tuur Van Wallendael
•  Mut zum Widerstandº
•  When death was derailed - Alan Judd reviews Silent Rebels by Marion Schreiber
•  L'Honneur de la Belgique
•  The heroes of Mechelen By Guardian Newspapers
•  Rebelles silencieux
•  Escape from Auschwitz
•  United States Holocaust Memorial Museum
•  Les Territoires de la Mémoire
•  Marion Schreiber "Stille Rebellen"
•  De raid op het XXste konvooi
•  STORIES TO BE TOLD
•  Belgier im Widerstand- Marion Schreiber: Stille Rebellen
•  Joods Historisch Museum
•  Biografie: Robert Maistriau
•  Kurt Asche,"Eichmanns Mann in Brussel"
•  Kurt Asche
•  20 Jahre Arbeitskreis Asche-Prozess
•  Waffen SS General Insignia - Polizei Insignia
•  The Beate Klarsfeld Foundation
•  Auschwitz Stichting - Studie- en Documentatiecentrum
•  Alexander von Falkenhausen
•  Joods Museum van België
•  SOMA: Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij
•  Breendonk National Memorial
•  Joods Museum van Deportatie en Verzet